Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΧΡΗΣΗΣ

Αφορμή η τυχαία εύρεση στο αρχείο μου μιας ξεχωριστής φωτογραφίας που τράβηξα στην περιοχή των Πρεσπών (βλ. φωτογραφία 1) στις περιπλανήσεις μου σε όλη την Ελλάδα καταγράφοντας καλύβες και μαντριά. Η εικόνα αυτή με την αυτοσχέδια ένταξη ετερόκλητων εξωτερικών κουφωμάτων στην όψη του παραδοσιακού σπιτιού με παρέπεμψε στη δεκαετία του ’60, όταν επισκεπτόμασταν με τον πατέρα μου την Ιερά Οδό που ήταν γεμάτη από μάντρες παλιών οικοδομικών υλικών, τα οποία, εκτιμώντας την ποιότητα και την αντοχή τους, αγόραζε συχνά για βελτιώσεις και νέες κατασκευές στο εξοχικό μας. Σε μια περίοδο τότε οικονομικής ένδειας η επανάχρηση παλιών οικοδομικών υλικών προέκυπτε από ανάγκη, κυριαρχούσε στα αυθαίρετα, αλλά και όχι μόνο.

Η υπόθεση της επανάχρησης καλά κρατεί επί αιώνες. Από τις εποχές που σπόλια από παλαιότερα μνημεία ενσωματώνονται σε νέα κτίρια, μέχρι και τις γοητευτικές αρχιτεκτονικές χειρονομίες του Δημήτρη Πικιώνη στην Ακρόπολη και στου Φιλοπάππου, ο οποίος ενέταξε στις πλακόστρωτες διαδρομές και στο εκκλησάκι του Αγίου Δημητρίου μαρμάρινα και πήλινα σπαράγματα που προέρχονται από κατεδαφίσεις αθηναϊκών κατοικιών της εποχής, ενεργοποιώντας τη συλλογική μνήμη. Και ο Δημήτρης Φατούρος κατασκεύασε το σπίτι του στην Περιστέρα, στον κόλπο της Σιθωνίας, με χρησιμοποιημένα οικοδομικά υλικά, όπως κι εγώ στη δεκαετία του ’80 κλήθηκα να εντάξω στην όψη νέας πολυκατοικίας στην Αθήνα κιγκλιδώματα από παλαιότερα κτίρια. Αργότερα είχα μια σπάνια συνεργασία για την ανάπλαση παλιών εγκαταστάσεων μεταλλείων στη Βόρεια Εύβοια, όπου χρησιμοποιήθηκαν παλιά συμπαγή τούβλα ακόμα και από καμινάδες, ξύλινα κουφώματα, μαρμάρινα σκαλοπάτια, κεραμίδια και άλλα, προερχόμενα από μάντρα υλικών που έκλεισε. Αντίστοιχα, από τις νεότερες γενιές αρχιτεκτόνων ξεχωρίζουν οι Point Supreme που έφτιαξαν το δικό τους σπίτι στα Πετράλωνα αξιοποιώντας παλαιά υλικά που τους προσφέρθηκαν ή συγκέντρωσαν από μόνοι τους, φορτισμένα με τις δικές τους μνήμες.

Σήμερα φαίνεται ότι έχει ξεπεραστεί η περίοδος που ακριβοπληρωνόταν στις εναπομείνασες μάντρες ό,τι είχε απομείνει από τα νεοκλασικά, τα Αρ Ντεκό, ακόμα και τα Μπάουχαους κτίρια της Αθήνας που κατεδαφίστηκαν, αλλά και αποψιλώνοντας την ελληνική επαρχία, για να δοθεί ένας νοσταλγικός και συχνά διακοσμητικός χαρακτήρας μοναδικότητας στα νέα κτίρια.

Τώρα όμως είμαστε μπροστά σε μια εντελώς νέα εποχή που ενώ καθιερώνεται διεθνώς η ανακύκλωση των απορριμμάτων, ακόμα και των ρούχων, τίθεται το ερώτημα πώς ανακυκλώνουμε τα κτίρια που γκρεμίζουμε και βέβαια αν πρέπει να τα γκρεμίζουμε. Πώς μπορούμε να μεταμορφώσουμε τα υλικά τους και να τους δώσουμε μια νέα ζωή μέσω πρωτοβουλιών που συμβάλλουν στη μείωσή τους στους χώρους υγειονομικής ταφής. Οι τρέχουσες προβλέψεις δείχνουν ότι η εξόρυξη και η παραγωγή υλικών που ενισχύουν την εκπομπή CO2 θα τριπλασιαστούν τις επόμενες τρεις δεκαετίες, όπως επίσης και η παραγωγή απορριμμάτων μέχρι το τέλος αυτού του αιώνα. Με δεδομένο μάλιστα ότι οι τιμές υγειονομικής ταφής σταδιακά αυξάνονται και οι προϋπολογισμοί των έργων γίνονται πιο αυστηροί, εμφανίζονται ήδη πολλοί αρχιτέκτονες και κατασκευαστικές εταιρείες που με γνώμονα τις αρχές της κυκλικής οικονομίας αναζητούν τρόπους για να δώσουν μια δεύτερη ζωή στα οικοδομικά υλικά.

ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΔΕΙΓΜΑΤΑ. Ηδη έχουν δημοσιευθεί τα πρώτα ενθαρρυντικά δείγματα διεθνώς με αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον, που φαίνεται να ανοίγουν νέους δρόμους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα συναντάμε στην πόλη Kamikatsu, η οποία κέρδισε τη διεθνή φήμη της πρώτης πόλης μηδενικών απορριμμάτων της Ιαπωνίας, έχοντας επιτύχει ποσοστό ανακύκλωσης 80%, ταξινομώντας τα απόβλητά της σε 34 κατηγορίες. Εκεί oι αρχιτέκτονες Hiroshi Nakamura & NAP συγκέντρωσαν παράθυρα από το παρελθόν και τα τοποθέτησαν στο νέο Public House (βλ. φωτογραφία 2), σε διπλή σειρά για λόγους θερμομόνωσης, εξασφαλίζοντας ένα ξεχωριστό αρχιτεκτονικό αποτέλεσμα.

Αντίστοιχα στο Βιετνάμ οι Block Architects χρησιμοποίησαν συνηθισμένα παλιά παντζούρια στο κτίριο Vegan House, όπως και στη Βομβάη της Ινδίας το αρχιτεκτονικό γραφείο S+PS σχεδίασε μια νέα πολυτελή κατοικία όπου στην όψη έχουν επίσης ενταχθεί παράθυρα και πόρτες κατεδαφισμένων σπιτιών. Αλλά και στην Κοπεγχάγη στο συγκρότημα 92 Resource Rows, υποψήφιο για το βραβείο Mies van der Rohe 2022 (βλ. φωτογραφία 3), το αρχιτεκτονικό γραφείο Lendager Group έχει εντάξει στις όψεις τμήματα από εξωτερικές τοιχοποιίες με εμφανή τούβλα μεγάλης αντοχής από τα ιστορικά ζυθοποιεία της Carlsberg και άλλα βιομηχανικά κτίρια. Αυτή η τεχνική μειώνει τις συνολικές εκπομπές CO2, που εξασφαλίζεται επίσης όσο περιορίζουμε τις απερίσκεπτες κατεδαφίσεις.

Είναι ακόμη νωρίς για να εκτιμήσουμε το μέλλον αυτής της νέας επιτακτικής κατεύθυνσης, με δεδομένο ότι είναι οικονομικότερο για τους κατασκευαστές να χρησιμοποιούν καινούργια υλικά. Υπάρχουν πολλές δυσκολίες, όπως συμβαίνει με κάθε νέα επιλογή που μας εξαναγκάζουν νέα δεδομένα. Μπορεί να φαίνεται ουτοπική αλλά όχι αδύνατη.