Μια «Λυσιστράτη», σταθμός ερμηνείας

Το καλοκαίρι του 1976 ο Σπύρος Ευαγγελάτος και το Αμφι-θέατρο παρουσιάζουν στο Ηρώδειο τη «Λυσιστράτη» του Αριστοφάνη και ο σημαντικός σκηνοθέτης κατέθεσε μια ολοκληρωμένη, σύγχρονη προσέγγιση της αριστοφανικής κωμωδίας, εκείνη την εποχή, όπου το θέατρο δεν ήταν ρεπερτόριο, αλλά πολιτική πράξη.

Η μετάφραση ήταν του Κώστα Ταχτσή, η σκηνογραφία και τα κοστούμια του Νίκου Πετρόπουλου, η μουσική του Βασίλη Τενίδη. Οι βασικοί γυναικείοι ρόλοι παίχθηκαν όλοι από άνδρες! Λευτέρης Βογιατζής (Λυσιστράτη) – η ερμηνεία του ανήκει στη μεγάλη ευρωπαϊκή υποκριτική ιστορία ως σταθμός –, Αλέξης Σταυράκης (Κλεονίκη), Ηλίας Λογοθέτης (Μυρρίνη), Κώστας Μπάσης (Δούλα), Δημήτρης Καταλειφός (Βοιωτή), Δημήτρης Πετράτος (Λαμπιτώ), Κώστας Αθανασόπουλος (Κορινθία), Νικηφόρος Γκίκας (Πρόβουλος) και στον Χορό, μεταξύ άλλων, ο Δημήτρης Πιατάς, ο Νίκος Μπουσδούκος, ο Μιχάλης Μητρούσης, ο Στάθης Κακκαβάς, η Λήδα Τασοπούλου, η Αννυ Λούλου, η Ρίκα Σηφάκη, η Ιλιάδα Λαμπρίδου.

Υφος και αισθητική

Εγραφα τότε στην κριτική μου στο «Βήμα»: «Με τη δεύτερη, μετά τον “Ερωτόκριτο”, παράστασή του το Αμφι-θέατρο του κ. Σ. Ευαγγελάτου κατόρθωσε κάτι σπάνιο στα θεατρικά μας πράγματα. Εχει προσωπικό ύφος και σαφή αισθητική. Εκπέμπει σταθερό σήμα αναγνώρισης. Εχει πάγια άποψη για το λαϊκό θέατρο και χρησιμοποιεί γόνιμα υλικά και ανθεκτικά εργαλεία.

Με τον κ. Ευαγγελάτο δε συμφωνούμε. Πιστεύει πως κάθε έργο έχει το δικό του κλειδί, εγώ πιστεύω πως η αρχαία κωμωδία π.χ. έχει ένα κλειδί, ένα δεσπόζοντα τόνο. […] Δε θεωρώ τυχαίο ο κ. Ευαγγελάτος διάλεξε τη «Λυσιστράτη» για να εισηγηθεί την άποψή του. Στροφή, όπως είναι στην τεχνική του Αριστοφάνη, περιέχει τα σταθερά γνωρίσματα του είδους, εγκαταλείποντας τα μη επιβιώσιμα και εισάγει τα νέα. Από τις γνωστές μας κωμωδίες είναι η πρώτη που μπάζει τις γυναίκες κυριαρχικές παρουσίες στο λογείο και η πρώτη που τιτλοφορείται από το κεντρικό πρόσωπο. Το όνομα της ηρωίδας, χωρίς ακόμη να ταυτίζεται με το χαρακτήρα της, όπως θα γίνει αργότερα στη νέα κωμωδία, προοιωνίζεται μια χαρακτηριστική στάση μέσα στο έργο. Γύρω από αυτή τη στάση και αυτό το προσωπεί πολώνονται τα δρώμενα, παρακλάδια του καλά ριζωμένου κορμού.

Ο κ. Ευαγγελάτος ανέβασε την κωμωδία μόνο με άντρες. Επιτέλους έγινε το μεγάλο βήμα, το σωστό και φοβάμαι πως λίγοι θα επιχειρήσουν πια την επιστροφή στην ΚΟΣΜΙΑ ΦΥΣΙΚΟΤΗΤΑ. Μελετώντας ο σκηνοθέτης την ανάγκη που το θεματικό και το μορφικό υλικό επέβαλε, διαπίστωσε η ανδρική διανομή δεν υπηρετούσε μόνο θεατρική ή κοινωνική απαίτηση της εποχής του Αριστοφάνη, αλλά λειτουργικό στοιχείο, ίσως το δεσπόζον στοιχείο για να αποδεσμευτεί η δυναμική της σύλληψης. Μετά από αυτή τη διαπίστωση έπρεπε να νομιμοποιήσει τη λύση, σήμερα. Τότε θα πρέπει να ανακάλυψε πως στις αρχές του αιώνα οι θεατρίνοι, υπακούοντας στις υπόγειες διασυνδέσεις του σιναφιού, συνέχιζαν την παράδοση. Ετσι έπιασε την ΑΝΑΛΟΓΙΑ.

Το έργο, παιγμένο με γυναίκες ηθοποιούς, με το λεκτικό του Αριστοφάνη, είναι όντως πρόστυχο. Επειδή το είχαν καταλάβει αυτό οι σκηνοθέτες, απάλυναν το κείμενο, το εκκοσμίκευαν και, βέβαια, το ευνούχιζαν. Το παιχνίδι των φύλων είναι από τα γοητευτικότερα ευρήματα του λαϊκού θεάτρου και, σε τελευταία ανάλυση, η αποθέωση της θεατρικής σύμβασης. Μόνο έτσι, και μόνο στο λαϊκό θέατρο, τα πρόσωπα υπερβαίνουν την κοινωνική τους δουλεία και σχολιάζουν τον ηθικό τους προορισμό. Αντίθετα, στο αστικό θέατρο το φύλο είναι δεδομένο, γιατί η προβληματική του συγγραφέα και του κοινού, κι όταν ακόμη κρίνουν τις κοινωνικές συντεταγμένες, καθορίζονται από τις ηθικές προκαταλήψεις που ρυθμίζουν τις σχέσεις και τα αίτια μιας δεδομένης δομής. Το μεγάλο λαϊκό θέατρο δε φορτίζει με ηθικές προεκτάσεις το υπογάστριο.

Η σωστή αναλογία

Ο κ. Ευαγγελάτος βρήκε τη σωστή αναλογία. Επιστρέφοντας προς τα πίσω συνάντησε την αυθεντική έκφραση της αριστοφάνειας ΑΙΣΘΗΤΙΚΗΣ, εκεί ακριβώς που στράβωσε το κλήμα της ελληνικής θεατρικής τέχνης. Στις αρχές του αιώνα συλλαβίζαμε έναν ιθαγενή υποκριτικό κώδικα και συγκροτούσαμε μια ελληνική δράση του θεάτρου. Τα σάρωσε όλα ο ιψενισμός, ο νατουραλισμός και τα οθνεία θεατρικά μέσα. Ο κώδικας δε χάθηκε. Ο γράφων είδε στα 1950 ήδη στην Λαμία «Λυσιστράτη» μόνο με άνδρες από το θίασο των αδελφών Μάνου, μπροστά σε ανδρικό κοινό. Ιθαγενής τέχνη δεν είναι μια τέχνη, όπως θέλουν οι ανίδεοι να τη συκοφαντούν, κεκαθαρμένη από ξένα στοιχεία. Ιθαγενής τέχνη είναι η λειτουργική τέχνη, το λειτουργικό σύνολο εγχώριων ή ξένων, από προσμίξεις, στοιχείων που σε μια δεδομένη στιγμή εξέφρασε ως κουλτούρα έναν λαό. Ιθαγενές δεν είναι το γραφικό.

Οταν ένας τόπος δεν παράγει πια νέες μορφές, δημιουργεί νέες ποικιλίες με τις διασταυρώσεις. Ο νέος ελληνικός πολιτισμός είναι προϊόν διασταυρώσεων. Αυτά τα προϊόντα δεν είναι ούτε λιγότερο ανθεκτικά, ούτε λιγότερο γνήσια από άλλα. Ο κ. Ευαγγελάτος τόλμησε να δει το πράγμα κατάματα. Το αποτέλεσμα ως σύνολο ήταν αποκαλυπτικό. Σημασία έχει πολλές φορές η χειρονομία η ίδια κι όχι η σημασία της. Στην περίπτωση της «Λυσιστράτης» σημαντική ήταν αυτή η ίδια η χειρονομία.

Ο κ. Ευαγγελάτος αφήνει τους ηθοποιούς του να αναπτυχθούν ελεύθερα μέσα στη δοσμένη σύλληψη. Η ηθοποιία έτσι γίνεται χαρά, η υποκριτική παιχνίδι. Ο κ. Λευτέρης Βογιατζής, με τη Λυσιστράτη που έπαιξε (πώς το ρήμα εδώ κυριολεκτείται, επιτέλους!) βεβαίωσε τη μεγάλη κλάση του. Πλάι του, έξοχος, ο κ. Σταυράκης, ο κ. Λογοθέτης, ο κ. Μπουσδούκος, ο κ. Γκίκας, ο κ. Καταλειφός, ο κ. Μπάσης. Στο θέατρο, όταν γίνεται πανηγύρι, μόνο τότε το κοινό καθαίρεται, γιατί μόνο τότε συμμετέχει.

Ιντερμέδια

Πανήγυρις σημαίνει επικοινωνία και η επικοινωνία είναι η μόνη κάθαρση στις μέρες μας. Ο κ. Ευαγγελάτος θέλησε αυτή την επικοινωνία να την κάνει βαθύτερη. Διάβρωσε το αριστοφανικό κείμενο με ιντερμέδια. Έξι μαυροφορεμένες γυναίκες (αληθινές γυναίκες αυτή τη φορά) κάθε τόσο εισχωρούσαν στα κωμικά δρώμενα και σε ένα τελετουργικό ύφος απάγγελναν αποσπάσματα από τον Θουκυδίδη, σε μια αρχαιοπρεπή μετάφραση. Θεωρώ το εύρημα ιδιοφυές, γιατί είναι πολυσήμαντο: οι γυναίκες στη σκηνή ως φορείς της ιστορίας ήταν μια ύψιστη ηθική πράξη, υπέρτατο σχόλιο για ένα θέατρο που παιζόταν από άνδρες, απευθυνόταν σε άνδρες και είχε ως υποκείμενο τις γυναίκες, ενώ στην κοινωνική ζωή τις αντιμετώπιζε ως αντικείμενα. Η παρουσία τους στη σκηνή ως υποκείμενα αντικειμενοποίησε τις «γυναίκες» του Αριστοφάνη. […] Μετά τον “Ερωτόκριτο” ο κ. Ευαγγελάτος και τα ταλαντούχα παιδιά του Αμφι-θεάτρου εκόμισαν με την τέχνη τους άλλο ένα μάθημα αυτογνωσίας».