Η Πολωνία δείχνει πως μπορούν να αναχαιτιστούν οι δεξιοί λαϊκιστές

Πέρασα πολλά χρόνια κάνοντας ρεπορτάζ προς το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Οταν επιστρέφω σε αυτές τις χώρες τώρα, δοκιμάζω τον εαυτό μου για το πόσο καλά μάντεψα τι θα ακολουθούσε στις τρεις δεκαετίες που μεσολάβησαν από τότε. Ειδικά για την Πολωνία, θα δυσκολευόμουν να προβλέψω τις αλλαγές στην εξουσία από μια γενιά  που ανέτρεψε τον κομμουνισμό, αλλά οι πρωταγωνιστές της διαφωνούν πικρά για το πώς να κυβερνήσουν τη χώρα στον 21ο αιώνα.

Υπάρχουν μέρη που στράφηκαν στην αυταρχική πολιτική – Ρωσία και Τουρκία αλλά  και η Ουγγαρία με τη δημοκρατική οπισθοδρόμηση και την ασφυξία των ανεξάρτητων θεσμών. Υπάρχει και η Πολωνία. Αναρωτιόμουν τι συμβαίνει όταν μια χώρα που ασπάστηκε τον λαϊκιστικό εθνικισμό κάνει μια στροφή 180 μοιρών και επιδιώκει να αποκαταστήσει τα νομικά και δημοκρατικά πρότυπα με τη μέγιστη ταχύτητα. Τι συμβαίνει με τους νόμους που ψηφίστηκαν από την προηγούμενη κυβέρνηση, τι συμβαίνει με τα δικαστήρια, τα κρατικά ΜΜΕ και άλλους θεσμούς γεμάτους υποστηρικτές της άλλης πλευράς;

Η Πολωνία, στον απόηχο των εκλογών του περασμένου έτους που έληξαν οκτώ χρόνια διακυβέρνησης από το δεξιό κόμμα Νόμος και Δικαιοσύνη με τη νίκη ενός συνασπισμού με επικεφαλής την Πολιτική Πλατφόρμα του Ντόναλντ Τουσκ, βρίσκεται στο μάτι όλων αυτών των νομικών και ηθικών καταιγίδων. Η νέα κυβέρνηση σφυρηλάτησε μια συμμαχία στην εξουσία που αντιπροσωπεύει μεγάλο μέρος της χώρας – αλλά σε καμία περίπτωση όλη τη χώρα. Καθώς σαρώνει τα εμπόδια ο Ντόναλντ Τουσκ  θα χρειαστεί να αποκαταστήσει τον πλουραλισμό για να αποφύγει την επανάληψη πτυχών του απολυταρχισμού που αντικαθιστά.

Για μια κυβέρνηση υπό την ηγεσία του Τουσκ, ενός αισιόδοξου φιλοευρωπαϊκού βετεράνου της κεντρώας πολιτικής αυτή μπορεί κάλλιστα να είναι η διαφορά μεταξύ μιας σταθερής επιστροφής στο κέντρο της πολιτικής και μια απότομης αλλαγής κατεύθυνσης. Καθώς ταξίδευα για τις ανάγκες ενός τηλεοπτικού ντοκιμαντέρ από τους πολυσύχναστους δρόμους της Βαρσοβίας, όπου μίλησα με μια κυρία η οποία βγαίνοντας από μια εκκλησία μου είπε ότι ήταν ώρα η χώρα «να επιστρέψει στον δρόμο του Θεού» έως την Κρακοβία, για να μιλήσω σε μια γυναίκα που είχε αντιταχθεί στους δρακόντειους νόμους για τις αμβλώσεις, ένιωθα να μεταφέρομαι από τον έναν κόσμο στον άλλο. Οι άνθρωποι ισχυρίζονται ότι καταλαβαίνουν το πεπρωμένο της χώρας τους ενώ κωφεύουν στις απόψεις των άλλων.

Δεν είναι δύσκολο για τους δυτικοευρωπαίους φιλελεύθερους να ταυτιστούν με μια φιγούρα όπως ο αναπληρωτής υπουργός Δικαιοσύνης, Ντάριους Μαζούρ, ο οποίος περιγράφει τον εαυτό του ως «πολύ κουρασμένο» μετά από χρόνια διαμάχης για τον έλεγχο των δικαστηρίων, των ρυθμιστικών αρχών και των νομικών φορέων πιστοποίησης. Πολλους απασχολεί εδώ η ιδέα της Ευρώπης. Η κυβέρνηση Τουσκ είναι φιλική προς την ΕΕ: ο πολωνός πρωθυπουργός είναι βετεράνος των Βρυξελλών και έμπειρος στο να προωθεί τα συμφέροντα της Πολωνίας. Η επιστροφή στην ευρωπαϊκή «οικογένεια» και η πρόσβαση σε κεφάλαια που προέρχονται από την ΕΕ είναι μέρος αυτού. Η «σιδηρά σκούπα» των οπαδών της προηγούμενης κυβέρνησης, ωστόσο, θα μπορούσε να είχε σταματήσει με σκληρό τρόπο καθώς η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα εγείρει αντιρρήσεις για την απειλή της κυβέρνησης Τουσκ να εκδιώξει το αφεντικό της κεντρικής τράπεζας της Πολωνίας, με το σκεπτικό ότι παραβιάζει την ανεξαρτησία της τράπεζας.

Αυτές οι απόπειρες εξάλειψης οκτώ ετών μιας δεξιάς λαϊκιστικής «κρατικής σύλληψης», εγγυώνται μια μακρά περίοδο θεσμικής σύγχυσης – δεν είναι καν σαφές εάν ο πρόεδρος, Αντρέι Ντούντα, πιστός στην παλιά κυβέρνηση, θα επιτρέψει να αλλάξει ο πρωθυπουργός όσους πρεσβευτές θέλει. Η Πολωνία σήμερα πλησιάζει τον μέσο όρο της ΕΕ όσον αφορά τον πλούτο των νοικοκυριών, μπροστά από την Ισπανία και την Ιρλανδία, και οι κύριες πόλεις της φαίνονται σαν κοσμοπολίτικοι παράδεισοι, με ένα νέο καταιγισμό Ουκρανών που έχουν διαφύγει δυτικά για να ξεκινήσουν νέες ζωές – ο κηπουρός του φίλου μου είναι από το Χάρκοβο, η μανικιουρίστα μου έφυγε από την Οδησσό.

Η νέα Πολωνία εξακολουθεί να φέρει τον απόηχο των ζοφερών γεγονότων. Αλλά μπορεί κάλλιστα να αποδειχθεί μια δοκιμαστική περίπτωση για άλλα κράτη στην Ευρώπη που κάποια μέρα θα ήθελαν να απομακρυνθούν από το δεξιό λαϊκιστικό μοντέλο. Το ηθικό δίδαγμα αυτής της ιστορίας είναι ότι είναι απαραίτητο – αλλά όχι εύκολο.

Η Αν Μακελβόι είναι στέλεχος της ιστοσελίδας Politico