«Η σκηνογράφος αγγίζει τη ζωγράφο»

Γνωστή και συνάμα άγνωστη. Τα έργα της έχουν ντύσει μεγάλες θεατρικές και κινηματογραφικές επιτυχίες – από τον «Αγαπητικό της βοσκοπούλας» (1955) του Ντίμη Δαδήρα με την Αλίκη Βουγιουκλάκη και το «Ενας ήρως με παντούφλες» (1958) του Αλέκου Σακελλάριου με τον Βασίλη Λογοθετίδη έως διεθνείς παραγωγές όπως το «Συνέβη στην Αθήνα» (1962) του Αντριου Μάρτον – καθώς υπήρξε όχι απλώς η πρώτη, αλλά και μία από τις πλέον παραγωγικές ελληνίδες σκηνογράφους με αξιοσημείωτη παρουσία. Οι καμβάδες της όμως, αν και έτυχαν ένθερμης υποδοχής και θετικών κριτικών, δεν κατάφεραν να της προσφέρουν την ίδια αναγνώριση που της χάρισε η διαδρομή της ως σκηνογράφου.

Ο λόγος για τη Μαριλένα Αραβαντινού, στο έργο της οποίας είναι αφιερωμένη η μεγάλη αναδρομική έκθεση που φιλοξενείται στους χώρους της Εθνικής Βιβλιοθήκης και έχει ως στόχο μέσα από περίπου 120 έργα ζωγραφικής και δέκα προθήκες με σχέδια, μικρότερης κλίμακας ελαιογραφίες πάνω σε χαρτόνι και αρχειακό υλικό από τη σκηνογραφική της καριέρα να αφηγηθεί στους επισκέπτες τη θεατρική, κινηματογραφική και κυρίως ζωγραφική της διαδρομή, πέντε χρόνια μετά τον θάνατό της.

«Ανεξάρτητες διαδρομές»

Ποια είναι τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της ζωγράφου Μαριλένας Αραβαντινού, η οποία ξεκίνησε ως αυτοδίδακτη σκηνογράφος από το πόστο του βοηθού στο εργαστήριο του Δημήτρη Κεντάκα το 1949 και υπό την επίδραση του ετέρου σημαντικού σκηνογράφου της εποχής Γιάννη Τσαρούχη και υπήρξε το νεότερο ηλικιακά μέλος της καλλιτεχνικής ομάδας «Αρμός», στην οποία συμμετείχαν μεταξύ άλλων οι Νίκος Χατζηκυριάκος – Γκίκας, Νίκος Εγγονόπουλος, Γιάννης Τσαρούχης, Γιάννης Μόραλης, Παναγιώτης Τέτσης και Ναταλία Μελά; «Η ζωγράφος δεν αγγίζει τη σκηνογράφο. Η σκηνογράφος, ωστόσο, αγγίζει τη ζωγράφο», απαντά στα «ΝΕΑ» ο ιστορικός τέχνης Σπύρος Μοσχονάς, ο οποίος συνεπιμελείται την έκθεση με την επίσης ιστορικό τέχνης Κωνσταντίνα Ντακόλια.

«Ασχολήθηκε με τη σκηνογραφία για βιοποριστικούς λόγους, όπως έκαναν και πολλοί ακόμη καλλιτέχνες, ανάμεσά τους ο Βασιλείου, ο Εγγονόπουλος, ο Νικολάου, ο Μόραλης και ο Τσαρούχης. Ο τρόπος λοιπόν που αντιλαμβάνεται το θέατρο επηρεάζει τη ζωγραφική της όσο είναι νέα. Από το 1965 και μετά επαναπροσέγγισε τη ζωγραφική ανεξάρτητα πλέον από τη σκηνογραφία κι αυτή η διαδικασία την οδήγησε σε ένα πιο προσωπικό ύφος. Από το 1965 και κυρίως στην περίοδο της δικτατορίας έφτιαξε και τη μεγάλη σειρά έργων που εξέθεσε το 1975 στην γκαλερί Ωρα και η οποία δεν έχει εκτεθεί έκτοτε, παρά για πρώτη φορά, τώρα, εδώ και σχεδόν 50 χρόνια. Είναι μια προσωπική ζωγραφική που αποδίδει κυρίως το ζοφερό κλίμα της δικτατορίας. Από τη σκηνογραφία κρατά την τεχνογνωσία των υλικών. Ζωγραφίζει με ένα ιδιαίτερο μείγμα από χρώματα, πριονίδι, άμμο και άλλα εξωζωγραφικά υλικά, δημιουργώντας μια ιδιαίτερη ματιέρα. Με άλλα λόγια, η σχέση μεταξύ ζωγραφικής και σκηνογραφίας στο έργο της Αραβαντινού δεν είναι αμφίδρομη. Πρόκειται για ανεξάρτητες διαδρομές».

Ποια έργα θα διευκολύνουν τον επισκέπτη να μυηθεί στο ζωγραφικό σύμπαν της Μαριλένας Αραβαντινού;

Χωρίς αμφιβολία, οι συνθέσεις της για τη δικτατορία. Είναι πραγματικά συγκλονιστικές και αποτελούν μια πολύ εντυπωσιακή και υποκειμενική μαρτυρία της εποχής. Επίσης η τελευταία φάση της, στην οποία κυριαρχεί η απόδοση του αστικού τοπίου της Αθήνας και της Αίγινας, όπου έχει αποκτήσει κάτι από το άχρονο και συνάμα γοητευτικό που έχουν τα ώριμα έργα του Μόραλη και του Νικολάου: την κλασικότητα, τη λιτότητα και τη στιβαρότητα. Το έργο της Αραβαντινού στην εποχή του είναι μια φωνή που αξίζει τη δική της θέση στο ψηφιδωτό της ελληνικής τέχνης.

Είναι αδικαίωτη η Μαριλένα Αραβαντινού;

Οχι. Εχει αναγνωριστεί και τιμηθεί για τη σκηνογραφική δουλειά της τόσο στον κινηματογράφο όσο και στο θέατρο, στην οποία αφιέρωσε τα 25 πρώτα χρόνια της επαγγελματικής της σταδιοδρομίας, από το 1950 έως το 1975. Τότε και ενώ ήταν πολύ νέα, μόλις 48 ετών, αποφάσισε να ασχοληθεί σχεδόν αποκλειστικά με τη ζωγραφική και να κάνει πολύ επιλεκτικές δουλειές στον κινηματογράφο. Ο χαρακτήρας της όμως και το γεγονός ότι εμφανίστηκε αρκετά αργά σε σχέση με τους συνομήλικούς της ζωγράφους ήταν οι βασικοί λόγοι που δεν έγινε γνωστή στο ευρύ κοινό ως ζωγράφος. Και είναι η πτυχή εκείνη της διαδρομής της για την οποία θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι αδικημένη.

Για ποιο λόγο είναι αυτή η κατάλληλη στιγμή για μια έκθεση που μας συστήνει την Αραβαντινού, ως ζωγράφο;

Δεν είναι αυτή η κατάλληλη στιγμή. Θα ήταν όταν ξεκινήσαμε την καταγραφή του έργου της το 2011. Ομως η ίδια δεν επιθυμούσε τη διοργάνωση μιας αναδρομικής όσο βρισκόταν εν ζωή. Επιπλέον η οικονομική κρίση ανάγκασε τα μουσεία να σταματήσουν τις δράσεις τους σε μεγάλο βαθμό αν δεν υπήρχε χορηγός. Η Εθνική Βιβλιοθήκη προσπαθεί να φιλοξενεί τέτοιες εκθέσεις, η οποία στην προκειμένη περίπτωση συνδέεται και με τη δωρεά του αρχείου της Αραβαντινού και ορισμένων έργων της στην ΕΒΕ.