Ο «Μπέογουλφ» {LF}του Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν

Ο Κρίστοφερ Τόλκιν στο βιβλίο του «Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν, Μπέογουλφ» (εκδόσεις Αίολος, 2022) διασώζει την πεζή απόδοση του μακροσκελούς αγγλοσαξονικού ποιήματος, «δεινόσαυρου της αγγλικής λογοτεχνίας» από τον πατέρα του, Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν, τους φιλολογικούς προβληματισμούς και τις διασκευές που έχει συνθέσει (σημειωτέον ότι ο Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν υπήρξε καθηγητής της αγγλοσαξονικής γλώσσας στην Οξφόρδη, από τους καλύτερους φιλολόγους της εποχής του).

Το βιβλίο αποδίδεται στα ελληνικά από τον Θωμά Μαστακούρη ο οποίος υπογράφει και το κατατοπιστικό Σημείωμα της εισαγωγής. Στα περιεχόμενα: Πρόλογος και Εισαγωγή στη μετάφραση του Κρίστοφερ Τόλκιν. Μπέογουλφ. Σημειώσεις επί του κειμένου της μετάφρασης. Εισαγωγικό σημείωμα στα σχόλια. Σχολιασμός της μετάφρασης. «Sellic Spell» («Παράξενες ιστορίες»: έργο του Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν, εμπνευσμένο από το έπος). Διασκευές του Μπέογουλφ με μορφή παραμυθιού ή μπαλάντας την οποία ο γιος θυμάται να τραγουδάει ο πατέρας. Τέσσερα σχέδια του Τζ. Τόλκιν, μεταξύ αυτών του δράκου που κοσμεί το εξώφυλλο και της λίμνης Γκρέντελ στο οπισθόφυλλο.

Από τα σπουδαιότερα διασωθέντα ηρωικά έπη της Ευρώπης, το 3.182 στίχων Μπέογουλφ παραδίδεται στις μέρες μας από ένα και μοναδικό χειρόγραφο, γραμμένο περίπου το 1000 μ.Χ. στην αγγλοσαξονική, με το ποιητικό μέτρο της παρήχησης. Η αντιγραφή του χειρογράφου έγινε από δύο αγγλοσάξονες συγγραφείς, μάλλον μοναχούς, με διαφορετικούς γραφικούς χαρακτήρες. Ο πρώτος φτάνει έως τον στίχο 1.939, ο δεύτερος συνεχίζει μέχρι το τέλος. Κάθε στίχος χωρίζεται σε δύο ημιστίχια. Αγνωστος ο ποιητής του, μάλλον κληρικός της Δυτικής Μερκίας (κρατιδίου της αγγλοσαξονικής εποχής, σημερινά Δυτικά Μίντλαντς), το συνέθεσε σε έμμετρη μορφή, στη γλώσσα που μιλούσαν πριν από τη Νορμανδική Κατάκτηση (περίπου 6ο ή 7ο αιώνα μ.Χ.), πριν μεταδοθεί ο χριστιανισμός στην Αγγλία, πατώντας πάνω σε προφορική σύνθεση του έργου από κάποιον ανώνυμο βάρδο («scop»).

Σχεδόν απροσπέλαστη στον σύγχρονο Αγγλο η αρχαία αγγλική, περισσότερο από ό,τι η αρχαία ελληνική στον σύγχρονο Ελληνα, συνιστά μάθημα στο Πανεπιστήμιο. Οταν ανέλαβε την έδρα της αγγλοσαξονικής γλώσσας στην Οξφόρδη ο καθηγητής Τόλκιν, εισήγαγε το  κείμενο του «Μπέογουλφ» στη διδασκαλία. Η μετάφραση που μας παραδίδει παρουσιάζει ενδιαφέρον τόσο γιατί στηρίζεται στη μακροχρόνια μελέτη του πάνω στο έργο, στην εξαιρετική του γνώση της αρχαίας γλώσσας, του συντακτικού, των ιδιωματισμών, όσο και γιατί παραθέτει τη δική του ερμηνεία λέξεων, φράσεων, γραμματικών τύπων, σημείων γενικότερα τα οποία θεωρούσε πως είχαν αποδοθεί λανθασμένα από τις μέχρι τότε ακαδημαϊκές μεταφράσεις. Κοφτή και περιεκτική η αρχαία αγγλική ποιητική γλώσσα, συχνά παρερμηνεύεται.

Μεσαιωνικές λέξεις

Ο Τόλκιν αποδίδει σε πεζό το έπος, ενώ ο γιος, στηριζόμενος στις σημειώσεις και τις πανεπιστημιακές του διαλέξεις, εξηγεί με λεπτομέρεια γιατί έπρεπε να μεταφράσει κάθε λέξη ή φράση με τον συγκεκριμένο τρόπο. Οι λεξιλογικές αναφορές εστιάζουν σε δυσανάγνωστα ή παρερμηνευμένα σημεία, αλλά και στις ρίζες των μεσαιωνικών λέξεων, στη σχέση τους με τη λατινική, την αρχαιοελληνική, τη νορδική, τη γερμανική, ενώ φέρνουν στην επιφάνεια τη φιλολογική έρευνα σχετικά με το «Μπέογουλφ» και αφήνουν να αναδειχθεί ένας ολόκληρος κόσμος αρχαιολογικού ενδιαφέροντος και τέχνης ο οποίος επηρέασε και τον συγγραφέα Τόλκιν, τα έργα του οποίου («The Hobbit», «The Lord of the Rings», «Silmarillion») μεταφράστηκαν σε πολλές γλώσσες του κόσμου.

Η υπόθεση του «Μπέογουλφ» διαδραματίζεται στη Δανία και τη Νότια Σουηδία, δύο αιώνες πριν από τη σύνθεσή του. Αφηγείται μυθολογικά, παρά ιστορικά στοιχεία. Λαογραφικά, συνδέεται με τις παραδόσεις των βορείων λαών για το καλαμπόκι. Ο ήρωας Μπέογουλφ κατορθώνει να νικήσει δύο ανθρωποφάγα τέρατα και έναν δράκο που έβγαζε φωτιά από το στόμα. Η σημασία του έργου για τους Αγγλους επικεντρώνεται στο ότι ενσωματώνει θρύλους και μύθους των βορείων γερμανικών φυλών που κυκλοφορούσαν σε διάφορες παραλλαγές πριν λάβουν την τελική λογοτεχνική τους μορφή.

Το έπος συγχωνεύει επιρροές από τον ρωμαϊκό πολιτισμό, τα ομηρικά έπη και την ελληνική μυθολογία (άγνωστη η αρχαία ελληνική κουλτούρα στους βόρειους λαούς την εποχή, όμως περασμένη μέσα από τη ρωμαϊκή κατάκτηση), αρχαία σκανδιναβικά και δανέζικα έθιμα, παγανισμό και χριστιανισμό, διδακτισμό και ηρωισμό.

Με δυνατή και γοητευτική γλώσσα, την οποία αναλύει υπέροχα ο Τόλκιν, ξαναζωντανεύει μια κοινωνία πολέμων και τιμής που ακολουθούσε τις αξίες της ιπποσύνης, τους κανόνες της ευπρέπειας και της γενναιοδωρίας. Φέρνει σε επαφή με τον κόσμο του ανοίκειου, με το λαϊκό φαντασιακό και τα συλλογικά αρχέτυπα. Το έργο «Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν, Μπέογουλφ» αποτελεί αναμνηστικό τόμο, πορτρέτο του πατέρα από τον γιο. Παράλληλα, συνιστά καταβύθιση στον αγγλοσαξονικό πολιτισμό, αναδεικνύοντας τα ιστορικά και παραμυθικά στοιχεία, τις εν μέρει άγνωστες κοινωνίες του Μεσαίωνα που επηρέασαν τη σύγχρονη λογοτεχνία και τον ευρωπαϊκό κόσμο. Το βιβλίο είναι αξιανάγνωστο όχι μόνο από τον μελετητή ή τον σπουδαστή, αλλά και από τον απλό αναγνώστη και την αναγνώστρια.

Cristopher John Reuel Tolkien, 1924-2020

«Μπέογουλφ», Αγγλοσαξονικό Επικό Ποίημα. Εισαγωγή-Μετάφραση-Σημειώσεις: Καραγιώργος, Πάνος. Εκδοτικός οίκος Αδελφών Κυριακίδη. Θεσσαλονίκη, 1996, 5

John Ronald Reuel Tolkien, 1892-1973