Ο αυτοκρατορικός μονόδρομος του Πεκίνου

Ο Βρετανός Πίτερ Φράνκοπαν (1971), καθηγητής Παγκόσμιας Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, είναι ερευνητικός εταίρος στο Worcester College και διευθυντής του Κέντρου Βυζαντινών Ερευνών. Ειδικεύεται στην ιστορία του Βυζαντίου του 11ου αιώνα (βλ. Η πρώτη Σταυροφορία, 2019), στην ιστορία των Μεσογείου, Μικράς Ασίας και Μέσης Ανατολής, Ρωσίας και Βαλκανίων, και στις σχέσεις Χριστιανισμού και Ισλάμ. Ασχολείται επίσης με τη μεσαιωνική ελληνική γραμματεία (έχει μεταφράσει την Αλεξιάδα της Αννας Κομνηνής στη σειρά Penguin Classics). Χαρακτηρίζεται «ο ροκ σταρ ιστορικός των ημερών», επειδή η πολυμάθεια και πολυπραγμοσύνη του καλλιεργούν ένα επιστημονικό εκλαϊκευτικό ύφος, όπου οι πρωτογενείς πηγές συνδυάζονται με την τρέχουσα πολιτική και κοινωνική συγκυρία, υπογραμμίζοντας με συμπάθεια και ευθυβολία την αυταπάτη της ιστορικής γραμμικότητας και κατ’ επέκταση της πολιτικής και οικονομικής εξέλιξης.

Τα βιβλία του Οι δρόμοι του μεταξιού. Μια νέα ιστορία του κόσμου (εκδ. Αλεξάνδρεια, 2022) και Οι νέοι δρόμοι του μεταξιού. Το παρόν και το μέλλον του κόσμου (από τον ίδιο εκδότη, 2023) αποτελούν ουσιαστικά μία ενότητα (τα εξώφυλλα έχουν τον ίδιο κύκλο που συμβολίζει τον κόσμο), η οποία ολοκληρώνεται με την πρόσφατη έκδοση Τhe Earth Transformed (εκδ. Bloomberg, 2023). Εκεί προβάλλεται ως σύνοψη η ιστορία του homo sapiens, ο οποίος σταδιακά και μοιραία έχει διαμορφώσει κατά τις επιλογές του σε περιορισμένο χρονικό διάστημα 12.000 χρόνων τον πλανήτη Γη, παρ’ όλες τις κλιματικές αναταράξεις, τις πανδημίες, τις φυσικές και ανθρώπινες καταστροφές, τις γενοκτονίες, τις εξαφανίσεις γλωσσών και πολιτισμών, που υπήρξαν ταυτόχρονα αναπάντεχες ιστορικές ευκαιρίες και θάνατοι. Για παράδειγμα, οι ορδές του Τζένγκις Χαν δεν θα έφταναν ποτέ ως τη Δύση αν οι στέπες της Μογγολίας και μεγάλου μέρους της Ασίας δεν είχαν χορταριάσει εξαιτίας των βροχών, προσφέροντας άφθονη τροφή στο ιππικό του, φέρνοντας όμως μαζί τον Μαύρο Θάνατο, την πανώλη.

Αυτού του είδους οι ματιές είναι ουσιώδες σκέλος των αναλύσεων και συμπερασμάτων στις μελέτες του Φράνκοπαν, που μπορεί να σχολιάζεται ως συμπληρωματικό και όχι ουσιαστικό, τεκμηριωμένο ωστόσο από αποδεικτικές σημειώσεις και πλούσια βιβλιογραφία. Μπορεί επίσης να γίνεται λόγος για την περίπου αυθάδεια του «νεαρού ιστορικού» να πραγματεύεται μια «νέα ιστορία του κόσμου», παρόλο που είναι ευδιάκριτη η συνέπεια της μεθοδολογίας του προς επίρρωση της συμπλοκής που πρώτος όρισε ο ιστορικός Πολύβιος, υποστηρίζοντας ότι ένα τοπικό γεγονός επηρεάζει πολιτικές, οικονομικές, πολιτιστικές διασυνδέσεις, συνεργασίες και αλληλοδιαπλάσεις θεσμών μεταξύ καθεστώτων και λαών στο πλαίσιο της οικουμένης, πάει να πει στις μέρες μας, της παγκοσμιοποίησης.

Ευδιάκριτο σε αυτό το πλαίσιο πως η κινεζική Πρωτοβουλία «Μία ζώνη, ένας δρόμος» (One Belt Οne Road Initiative), ποιητική αδεία ονοματισμένη «νέος δρόμος του μεταξιού», είναι πράγματι η νέα ιστορία του κόσμου. Στον στρόβιλο της παγκόσμιας συμπλοκής των γεγονότων και των ερμηνειών τους, όπου η πολιτική ευκαμψία, η κοινωνική επισφάλεια, η οργανωμένη εξωθεσμική βία, ο δημοκρατικοφανής ολοκληρωτισμός, η παραπληροφόρηση, η εξουθένωση της πολιτικής από την οικονομία κυριαρχούν, η Πρωτοβουλία εμφανίζεται ως φως εξ Ανατολών. Αν η αναφορά σε αρχές συνεργασίας, αμοιβαίου οφέλους, υψηλής ποιότητας υποδομών, τεχνολογικής υπεραξίας προσδιορίζει τον υπό διαμόρφωση νέο κόσμο του μεταξιού εντός μιας καθ’ ολοκληρίαν Ασιατικής Κίνας και από την Κίνα στα μήκη και πλάτη της Γης, με ενδιάμεσους γεωγραφικούς κόμβους από τα λογιών «σταν» – Πακιστάν, Τατζικιστάν, Ουζμπεκιστάν, Καζακστάν κ.λπ. – ως τη γεωπολιτικά απαραίτητη Τουρκία, δεν υπάρχει αμφιβολία πως ο δρόμος που κάποτε περνούσε από την αυτοκράτειρα Ρώμη περνάει σήμερα από τον αυτοκρατορικό μονόδρομο του Πεκίνου.

H Πρωτοβουλία λειτουργεί αμφίδρομα: η Κίνα ανταποκρίνεται στη ζήτηση ζεστού χρήματος (δάνεια με δαπανηρά κλιμακούμενα επιτόκια) για υποδομές, οικονομική ανάπτυξη, παιδεία, υγεία στις φτωχές χώρες, σταθμούς μεταφοράς από τη μια ήπειρο στην άλλη (τέτοιος σταθμός γίνεται ο Πειραιάς), στις υπό ανάπτυξη ή αναπτυγμένες χώρες, και από τις πρώτες ύλες και τα εμπορεύματα στην Ασία, πωλούμενα μέσω Κίνας. Ωστόσο μη εξυπηρέτηση του δανεισμού για τις υποδομές προκαλεί ανησυχία. Παράδειγμα το λιμάνι Χαμπαντότα στη Σρι Λάνκα, το οποίο κατασκευάστηκε με χρηματοδότηση της Κίνας ως επένδυση όμως της Σρι Λάνκα, σχεδόν αμέσως η τελευταία βρέθηκε σε αδυναμία αποπληρωμής του χρέους, αφήνοντας την κυβέρνηση χωρίς άλλη επιλογή παρά τη μίσθωση του λιμανιού σε κινεζική εταιρεία για 99 έτη, μια σαφώς αποικιοκρατική πτυχή αυτοκρατορικού πολιτικού πλεονεκτήματος. Αλλά και εκεί όπου τα δάνεια εξυπηρετούνται η μεγιστοποίηση του οικονομικού αποτελέσματος επιταχύνεται και αυτοτροφοδοτείται.

Ενας κόσμος αστάθειας

Δεν είναι λοιπόν λίγοι εκείνοι που κάνουν λόγο για «φούσκα επιθετικών πρωτοβουλιών» σε έναν κόσμο αστάθειας και έλλειψης εμπιστοσύνης: η Αμερική του Τραμπ γιγάντωσε την καχυποψία, η Ενωμένη Ευρώπη υπέστη το Brexit και ετοιμάζεται να επιλέξει τον επόμενο Πάπα της μέσα από ένα σύμπλεγμα νωθρών συμβιβασμών, η Ρωσία ζει με πλοκάμια υπονόμευσης της Δύσης υποστηριζόμενα από την Κίνα και με εμπιστοσύνη στις δυνάμεις της, η Ινδία (η πολυπληθέστερη χώρα του πλανήτη πλέον) τραμπαλίζεται στις παιδικές χαρές της Δύσης και εκπαιδεύεται ως ανερχόμενη δύναμη στα εκπαιδευτήρια της Κίνας. Με το πέρασμα των χρόνων και την ταχύτητα των γεγονότων, όλα αυτά μοιάζουν να συνηθίζονται και πολλή κουβέντα να γίνεται για την αντιμετώπισή τους παρά τις βραδυπορίες, τους παράδρομους και το επιβλαβές business as usual. Αυτό επέλεξε εξάλλου να συζητήσει το φετινό Νταβός με θέμα «Ξαναχτίζοντας την εμπιστοσύνη», λες και υπάρχει ιστορική σωτηρία δεύτερης ευκαιρίας.

Ευτυχώς ξεπηδούν ευφάνταστες αντιδράσεις που διαταράσσουν εδώ και εκεί τέτοια ανοικοδόμηση εμπιστοσύνης, λέει ο Φράνκοπαν. Κατά την ψηφοφορία το 2022 για την εκλογή νέου προέδρου του Τουρκμενιστάν, ψηφίστηκε, όπως αναμενόταν, ο 40 ετών Σερντάρ Μπερντιμουχαμέντοφ, γιος βεβαίως του πατέρα του Γκουρμπανγκουλί Μπερντιμουχαμέντοφ, την ώρα που το χαρτί τουαλέτας πουλιόταν σε αστρονομική τιμή μετά την κατάρρευση του εθνικού νομίσματος. Οι πολίτες σκούπιζαν τον πισινό τους με εφημερίδες οι οποίες είχαν καθημερινά και αποκλειστικά στην πρώτη σελίδα ολόσωμη φωτογραφία του Γκουρμπανγκουλί. Ετσι, το ποσοστό της εκλογικής επιτυχίας του γιου περιορίστηκε στο 73% αντί του 90% του πατέρα. Μικρό δείγμα έλλειψης εμπιστοσύνης!

Η δυναμική της Πρωτοβουλίας του νέου δρόμου, του δρόμου του μεταξιού, συνεχίζεται παρά τέτοιες και εντονότερες αντιδράσεις. Φαραωνικά έργα, λιμενικά, οδικά και σιδηροδρομικά, αχρηστεύουν μεγάλες περιοχές στην Ασία, παραμένουν ημιτελή, χρησιμοποιούνται ελάχιστα, εκτοπίζουν ή «επαναδιδάσκουν» γηγενείς πληθυσμούς σε αυτή τη διαδρομή, όπως οι συστηματικά καταδιωκόμενοι τουρκόφωνοι Ουιγούροι στην Κίνα, δίχως κάποια σχετική εξασφάλιση πως η υλοποίησή τους που απαιτεί αρκετά χρόνια θα είναι μεσοπρόθεσμα αποδοτική.

Ο Φράνκοπαν εκδίδοντας το βιβλίο του το 2019 δεν είχε τη δυνατότητα να υπολογίσει την πανδημία COVID-19 ούτε την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία που μάλλον θα ενίσχυαν τις απόψεις του. Το ίδιο αφορά σε μεγαλύτερο βαθμό τον πόλεμο Ισραήλ – Χαμάς – Χεζμπολάχ. Τα υπάρχοντα δεδομένα από και μετά το 2019, ανώριμα λόγω εγγύτητας για προβλέψεις, φανερώνουν ότι ο νέος δρόμος του μεταξιού έχει δεχτεί επιπτώσεις αυτών των πρόσθετων εξελίξεων και φαίνεται πως δεν έχει προλάβει να χτίσει αυτό που λέμε Plan B. Η Πρωτοβουλία καθυστερεί, οι δείκτες επιτυχίας της υποχωρούν, και μάλλον αυτό ευνοεί την Κίνα που έχει «λαμβάνειν» από τις χρηματοδοτήσεις της, καθώς οι παλιές πορτοκαλιές δεν κάνουν πορτοκάλια. Και όταν τα κάνουν είναι «τζούφια». Η Κίνα έχει χρόνο μπροστά της. Ο Φράνκοπαν καταλήγει: «Δεν είναι ψευδαίσθηση ότι παρ’ όλα αυτά οι δρόμοι του μεταξιού είναι σε άνοδο. Και θα συνεχίσουν να είναι. Το πώς θα αναπτυχθούν, θα εξελιχθούν, θα αλλάξουν, θα διαμορφώσει τον κόσμο του μέλλοντος προς το καλύτερο ή το χειρότερο. Αυτό έκαναν πάντα οι δρόμοι του μεταξιού». Εν αναμονή λοιπόν ας υπολογίσουμε ότι θα βρέξει! Και ο «νέος δρόμος του μεταξιού» θα κρατάει ομπρέλα made in China.