«Αυτά που υποψιαζόμαστε, αλλά ποτέ δεν βλέπουμε»

Με το υποψήφιο για το Οσκαρ καλύτερης διεθνούς ταινίας «Εγώ, καπετάνιος» (Io capitano) που ανοίγει στην Ελλάδα από αύριο, ο Ματέο Γκαρόνε, έχοντας στηριχθεί σε πραγματικές μαρτυρίες, παρακολουθεί τη σύγχρονη οδύσσεια δύο εφήβων από τη Σενεγάλη, οι οποίοι με στόχο το όνειρο της Δύσης εγκαταλείπουν τους δικούς τους, αναζητώντας ένα καλύτερο αύριο στην Ευρώπη. Ομως ο δρόμος θα είναι γεμάτος εμπόδια για τον Σεϊντού και τον Μουσά και αυτές οι δυσκολίες γίνονται ο καμβάς της ταινίας που έφυγε από το τελευταίο, 80ό Φεστιβάλ Κινηματογράφου Βενετίας με δύο βραβεία: τον Αργυρό Λέοντα σκηνοθεσίας και το βραβείο Μαρτσέλο Μαστρογιάνι καλύτερου ανερχόμενου ηθοποιού για τον ηθοποιό Σεϊντού Σαρ. Στη Βενετία «ΤΑ ΝΕΑ» είχαν την ευκαιρία να συναντήσουν τον πολυσυζητημένο ιταλό σκηνοθέτη που με το «Γόμορρα» το 2008 μπήκε στον χάρτη των πιο αντιπροσωπευτικών σκηνοθετών του ιταλικού κινηματογράφου των ημερών μας.

Η οπτική γωνία

«Το θέμα με τη μετανάστευση στη Δύση είναι ότι οι Δυτικοί έχουν αναπόφευκτα την εικόνα των… Δυτικών απέναντι στο πρόβλημα. Γιατί οι εικόνες που έχουμε είναι συγκεκριμένες: άνθρωποι να διασχίζουν τη Μεσόγειο, καράβια, ναυάγια, θύματα, επιζήσαντες. Και όλα αυτά είναι για μας νούμερα, αριθμοί, όχι ανθρώπινες ζωές. Θεωρώ ότι λειτούργησα κάπως ανάποδα σε αυτή την ταινία. Ο στόχος μου ήταν να δω το πρόβλημα από την Αφρική προς την Ευρώπη και όχι το αντίθετο, το πώς η Ευρώπη βλέπει την Αφρική. Και αυτός ο τρόπος μού έδωσε τη δυνατότητα να πω την ιστορία με έναν υποκειμενικό τρόπο, μια προσέγγιση διαφορετική από τη συνηθισμένη».

Αυτά που δεν βλέπουμε

«Στόχος μου ήταν να δείξω το κομμάτι του ταξιδιού των μεταναστών που ποτέ δεν βλέπουμε. Πολύ πιθανό να το φανταζόμαστε, να υποψιαζόμαστε πώς είναι αλλά ποτέ δεν το βλέπουμε. Και αναφέρομαι φυσικά στο πέρασμα μέσα από τη Σαχάρα, στα μπουντρούμια των βασανιστηρίων στη Λιβύη, στα ανθρώπινα μαρτύρια που όσοι τα έχουν ζήσει πάντα θα τα κουβαλούν μέσα τους. Για να καταφέρω όμως να υλοποιήσω το όραμά μου θα έπρεπε να έχω από πρώτο χέρι γνώση των εμπειριών που θα αποτύπωνα, και αυτό θα γινόταν μόνο ακούγοντας τις μαρτυρίες εκείνων που τις έζησαν. Μόνον έτσι θα ένιωθα νομιμοποιημένος για την απόφασή μου να ασχοληθώ με ένα τόσο ευαίσθητο και ριψοκίνδυνο θέμα».

Για μια καλύτερη ζωή

«Κατά τη γνώμη μου υπάρχουν δύο είδη μεταναστών. Οι μετανάστες που είναι αναγκασμένοι να εγκαταλείψουν τη χώρα τους εξαιτίας του πολέμου, του εμφύλιου σπαραγμού, της κλιματικής αλλαγής και άλλων τέτοιων πρακτικών ζητημάτων και οι μετανάστες που απλώς θέλουν να βρουν τρόπους για να ζήσουν μια καλύτερη ζωή αφού στη δική τους χώρα δεν μπορούν. Αυτοί οι μετανάστες είναι θύματα της παγκοσμιοποίησης ακριβώς όπως είμαστε εμείς στην Ευρώπη. Δεν βρίσκονται σε απόγνωση, αλλά θέλουν μια καλύτερη ζωή. Αυτό θα το βρούμε σε εκατομμύρια νέους Αφρικανούς από τους οποίους κάποιοι αποφασίζουν να ρισκάρουν τη ζωή τους για να τα καταφέρουν. Σε αυτούς ανήκουν ο Σεϊντού και ο Μουσά, που όμως δεν θα έκαναν ποτέ ένα τέτοιο ταξίδι αν ήξεραν τους πραγματικούς κινδύνους».

Το μάθημα

«Κάτι που έμαθα από την εμπειρία αυτής της ταινίας ήταν πώς να καθοδηγούμαι εγώ από τους ηθοποιούς μου, στην περίπτωση αυτή, των δύο παιδιών, του Σεϊντού και του Μουσά. Με την αλήθεια και την αυθεντικότητά τους εκείνα ήταν που με οδήγησαν σε αυτή την ταινία, εγώ απλώς είχα τον έλεγχο της καταγραφής ως μεγαλύτερος συνοδοιπόρος. Ούτε διδακτικό ήθελα να είναι το αποτέλεσμα ούτε ρητορικό. Ηθελα να είναι όσο το δυνατόν πιο απλό. Για να είσαι αυθεντικός πρέπει να είσαι απλός. Και για να είσαι απλός πρέπει να κάνεις απλά πράγματα. Και αυτό νομίζω ότι έκανα».

Feelgood διάθεση

«Αυτό που έχω καταλάβει από τη ζωή είναι ότι τη μια στιγμή βρίσκεσαι στην πιο βαθιά απόγνωση και την αμέσως επόμενη, είτε επειδή συναντάς κάποιον, είτε για τον οποιονδήποτε άλλο λόγο, βρίσκεις ξανά την ελπίδα. Δεν ήθελα το «Εγώ, καπετάνιος» να είναι μια ταινία μόνο με σκοτάδι, μόνο με σκληρότητα και πόνο. Θα ήταν δυσβάσταχτο. Ηταν απαραίτητο να βρίσκω τρόπους ανάκαμψης, ανακούφισης. Γιατί αν είχα βασίσει το ταξίδι αυτό μόνο στα όσα είχα ακούσει και δεχτεί, κάποια από τα οποία ήταν φρικιαστικά, η εικόνα δεν θα ήταν πιστευτή. Θα φαινόταν φτιαχτή».

Η βία και το βλέμμα

«Εδειξα τη βία και προσπάθησα να μιλήσω για αυτήν μόνο όσο και όταν έκρινα ότι ήταν απαραίτητο. Ηταν μια ανάγκη μου για ένα είδος ισορροπίας ανάμεσα στον πραγματικό τρόμο μιας τέτοιας βίας και την αντανάκλαση που έχει στο βλέμμα του Σεϊντού, μέσα από τα δικά του μάτια. Θα μπορούσες να πεις ότι στην αγνότητα του βλέμματος αντανακλάται η βία, και αυτό ακριβώς ήθελα: ο θεατής να αντιληφθεί τη βία κυρίως μέσα από το βλέμμα, μέσα από τα μάτια του Σεντού. Νιώθουμε τον φόβο, τον τρόμο και την αγωνία μόνον όποτε ο Σεϊντού ζει αυτές τις μαρτυρικές εμπειρίες».

Με οδηγό τον… Πινόκιο

«Θα έλεγα ότι αντιμετώπισα την ιστορία αυτής της ταινίας και ως μια ιστορία ενηλικίωσης. Σκέφτηκα τον Σεϊντού κάπως σαν τον Πινόκιο. Οπως ο Πινόκιο παραβαίνει τις οδηγίες του πατέρα του και φεύγει, έτσι και ο Σεϊντού παραβαίνει τις οδηγίες της μητέρας του και εγκαταλείπει το σπίτι του για το όνειρο της Ευρώπης. Οπως ο Πινόκιο αναζητεί τη χώρα των παιχνιδιών και της χαράς, έτσι και ο Σεϊντού με τον Μουσά αναζητούν τον παράδεισο της Ευρώπης, αλλά αυτό που βρίσκουν είναι η βία του κόσμου πίσω από την οποία αυτός ο παράδεισος βρίσκεται θωρακισμένος».

Η υποδοχή

«Ελπίζω και εύχομαι η ταινία να αφυπνίσει τις συνειδήσεις όχι μόνο των νέων ανθρώπων, αν προβληθεί σε σχολεία, αλλά και των μεγαλύτερων. Οφείλουμε όλοι να συλλογιζόμαστε την αδικία και τον τρόπο μεταχείρισης αυτών των ανθρώπων. Πέρασα πολύ χρόνο με πολλούς ανθρώπους που έχουν ταλαιπωρηθεί και το παράπονό τους ήταν πάνω-κάτω το ίδιο: για ποιον λόγο συνομήλικοί μας από το εξωτερικό έχουν το δικαίωμα να έρχονται στη δική μας χώρα και εμείς δεν έχουμε το δικαίωμα να πάμε στη δική τους; Ή αν θα το κάνουμε, θα το κάνουμε με το κόστος της ίδιας μας της ζωής, το ρίσκο να τη χάσουμε».