Κακοί άνθρωποι {LF}ή κακά χημικά;

Τα βιβλία του Κερτ Βόνεγκατ είναι σχεδόν στο σύνολό τους κοφτές, ξερές, σουρεαλιστικές σάτιρες των κοινωνιών μας. Συνιστούν ένα σώμα καυστικής κριτικής της βιομηχανικής ανάπτυξης, της υποτιθέμενης ουδετερότητας της τεχνολογίας και της ταύτισης της Ιστορίας με την έννοια της προόδου. O Βόνεγκατ (1922 – 2007) υπήρξε μια καλτ φιγούρα των αμερικανικών γραμμάτων που κυριολεκτικά λατρεύτηκε από τους φορείς της εναλλακτικής κουλτούρας και του πρώιμου οικολογικού κινήματος.

Η αρχή έγινε το 1969, όταν στο Σφαγείο Νο. 5, το εμβληματικό του μυθιστόρημα που τον καθιέρωσε, ο συγγραφέας ανασυνέθετε την εμπειρία του από τους συμμαχικούς βομβαρδισμούς της Δρέσδης στο τέλος του πολέμου, χρησιμοποιώντας το τέχνασμα της αναστροφής του χρόνου. Η τεχνική του να μιλήσει κανείς για τον πόλεμο χρησιμοποιώντας τα εργαλεία της επιστημονικής φαντασίας είχε εντυπωσιάσει κριτικούς και αναγνώστες. Σήμερα το βιβλίο περιλαμβάνεται στα σημαντικότερα αμερικανικά μυθιστορήματα του περασμένου αιώνα.

Στα τέλη της δεκαετίας του ’60, με το ειρηνιστικό κίνημα στις δόξες του λόγω του Ψυχρού Πολέμου και του Βιετνάμ, τα έργα του είχαν χαιρετισθεί ως κατ’ εξοχήν αντιπολεμικά. Και όμως… «Το να καταπολεμήσεις τον πόλεμο μοιάζει με προσπάθεια ν’ αντιταχθείς στα παγόβουνα» λέει ένας από τους χαρακτήρες του σε μια χαρακτηριστική για τον Βόνεγκατ επίδειξη μαύρου χιούμορ. «Θα είναι πάντα εκεί». Μισόν αιώνα μετά, και παρά τις τεχνολογικές ή άλλες εξελίξεις που επιμένουν να ονομάζονται πρόοδος, η προφητεία επαληθεύεται. Κατά τον συγγραφέα, οι ανθρώπινες κοινωνίες διέπονται ακόμη από τον Βαβυλωνιακό Κώδικα του Χαμουραμπί, όπως έχει μεταφερθεί στην Παλαιά Διαθήκη: «Οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος».

Το έργο του Βόνεγκατ κολυμπά πάντως σε πολύ βαθύτερα νερά από τις κλασικές αντιπολεμικές ελεγείες και τη φιλολογία για το τέλος του κόσμου. Πρωταγωνιστής του Πρωινού των Πρωταθλητών που πρωτοεκδόθηκε το 1973 – περί την εκπνοή του πολέμου στο Βιετνάμ και της υπόθεσης Γουότεργκεϊτ που απέληξε ως γνωστόν στο πολιτικό τέλος του προέδρου Νίξον – είναι το συγγραφικό άλτερ έγκο του συγγραφέα, ο Κίλγκορ Τράουτ. Πρόκειται επίσης για συγγραφέα έργων επιστημονικής φαντασίας που εμφανίζεται στα περισσότερα έργα του και είναι μέσω της ματιάς του που σκιτσάρονται επί χάρτου ποικίλες ιστορίες με διαστημανθρώπους, μακρινούς πλανήτες, εξωγήινους και διαφορετικούς κοινωνικούς ή φυσικούς νόμους. Ολες αυτές οι ιστορίες μέσα στην ιστορία βοηθούν να δούμε διαυγέστερα την κατάστασή μας επί της γης – έναν πλανήτη τελειωμένο, που προσομοιάζει με τρελοκομείο.

Στον χρόνο της αφήγησης ο Τράουτ εμφανίζεται ως ολότελα ξεχασμένος, γέρος και μόνος, με τον ίδιο να έχει παραιτηθεί της όποιας συγγραφικής φιλοδοξίας. Εχει κόψει ακόμη και την επαφή με έμβια όντα, περιλαμβανομένων των ανθρώπων. Μοναδικός συνομιλητής του απομένει ένας παπαγάλος. Οι περισσότερες ιστορίες του έχουν άλλωστε δημοσιευθεί για βιοποριστικούς λόγους σε πορνογραφικά περιοδικά και εξειδικευμένες εκδόσεις των οποίων ούτε ο ίδιος δεν κρατάει αντίτυπο. Ωστόσο η μοίρα του αναστρέφεται αιφνιδίως όταν ανακαλύπτεται από έναν κροίσο κάπου στις μεσοδυτικές πολιτείες, που τυγχάνει μάλιστα σπόνσορας ενός φιλόδοξου φεστιβάλ τέχνης, σε ένα νέο φουτουριστικό πολιτιστικό κέντρο στο επινοημένο Μίντλαντ Σίτι. Ο σπόνσορας αυτός τον θεωρεί ως τον μεγαλύτερο εν ζωή συγγραφέα και αμερικανό πολίτη, ικανό για πρόεδρο των ΗΠΑ. Επιβάλλει λοιπόν στον διοργανωτή του φεστιβάλ την πρόσκληση του Τράουτ σε μια πόλη χωρίς ιστορία – πέραν των βιομηχανικών και εμπορικών της δραστηριοτήτων – που διψά να μπει στον χάρτη του πολιτισμού. Κι έτσι ο Τράουτ βγαίνει προς μεγάλη του έκπληξη από την απομόνωσή του.

Αφού ληστεύεται και ξυλοκοπείται από μια συμμορία μαύρων εφήβων, καταφέρνει με τα πολλά να φτάσει με οτοστόπ στο Μίντλαντ όπου και θα συναντήσει τον δημιουργό του συγγραφέα / αφηγητή στο μπαρ ενός Χόλιντεϊ Ιν. Είναι σε αυτό το μπαρ που θα κορυφωθεί η αφήγηση καθώς, σε ένα προχωρημένο μεταμοντερνιστικό τέχνασμα, θα συναντηθούν ο δημιουργός, το συγγραφικό του δημιούργημα αλλά και το τρίτο κεντρικό πρόσωπο της αφήγησης, ο αντιπρόσωπος αυτοκινήτων και ιδιοκτήτης ποικίλων εταιρειών, ταχυφαγείων και ξενοδοχείων Ντουέιν Χούβερ.

Χήρος και πατέρας ενός ομοφυλόφιλου γιου, ο Ντουέιν είναι τύπος στον εγκέφαλο του οποίου, κατά Βόνεγκατ, επιδρούν διάφορα κακά χημικά. Με τραγικό χιούμορ περιγράφει το πώς σε ποικίλες περιστάσεις αυτά τα χημικά επιβάλλονται με τους νομοτελειακού τύπου νόμους του σύμπαντος στους ανθρώπους και τους κάνουν επιθετικούς, αγενείς και μικροπρεπείς. Ετσι, ο Ντουέιν ξέρει να γίνεται ανυπόφορος απέναντι στην ερωμένη του, σε γείτονες, φίλους και υπαλλήλους. Οταν περί το τέλος του βιβλίου θα συναντήσει στο μπαρ του ξενοδοχείου τον δημιουργό του συγγραφέα, θα διαβάσει στις σημειώσεις του ένα είδος επιστολικού μυθιστορήματος όπου ο Θεός απευθύνεται στον αναγνώστη. Και τι λέει ο Δημιουργός του Σύμπαντος; Πως είναι το μοναδικό άτομο με ελεύθερη βούληση, ο μόνος που μπορεί να πάρει συνειδητές αποφάσεις, «…ο μόνος που πρέπει να φανταστεί τι να κάνει στη συνέχεια – και γιατί. Ολοι οι άλλοι είναι απλά ρομπότ, μηχανές». Δεν θέλει και πολλά για να πάρει μπρος η ελαττωματική μηχανή του Ντουέιν. «Είσαι εξουθενωμένος και αποθαρρυμένος» διαβάζει λίγο παρακάτω. «Και γιατί να μην είσαι; Είναι εξαντλητικό να πρέπει να δικαιολογείσαι διαρκώς σε ένα σύμπαν που δεν φτιάχτηκε για να είναι λογικό».

Η ελεύθερη βούληση παίρνει μπρος ή με άλλα λόγια το μέλλον ξαναγίνεται άδηλο, σε μια ευφάνταστη, φιλοσοφικού τύπου αναστροφή των δεδομένων της ανθρώπινης ιστορίας, όπως συμβαίνει συχνά στον Βόνεγκατ. Στην περίπτωση συγκεκριμένα του Ντουέιν, η πεποίθηση πως όλοι οι άλλοι είναι «τεχνήματα» και η ψευδαίσθηση πως ο Θεός απευθύνεται αποκλειστικά σε αυτόν μέσω των γραφών του, ότι μάλιστα ακόμη και τα εκατομμύρια θύματα της ανθρώπινης ιστορίας δεν είναι παρά εφευρήματα του Θεού προκειμένου να τον εκπλήξει, πυροδοτούν την αλυσιδωτή αντίδραση των κακών χημικών στον εγκέφαλό του. Οι άνθρωποι δεν είναι παρά πολεμικές μηχανές όταν δεν «είναι μηχανές αυτολύπησης». Εμπρός λοιπόν. Επιτίθεται στον πιανίστα γιο του, κάνοντας το πρόσωπό του κιμά πάνω στα πλήκτρα, σπάει το σαγόνι της καλότροπης σερβιτόρας και το ακουστικό τύμπανο ενός ζωγράφου. Βγαίνει έξω στο πάρκινγκ και στη Διαπολιτειακή Οδό παίρνοντας σβάρνα όποιον βρει μπροστά του, μέχρι να συλληφθεί και να δεθεί σφιχτά με ζουρλομανδύα. Το φεστιβάλ έχει πάει κατά διαόλου. Και ωστόσο ο ταλαιπωρημένος αλλά λογοτεχνικά αναστημένος Κίλγκορ Τράουτ ζητάει ένα πράγμα μόνο από τον δημιουργό του που του ‘χει τάξει ως και το Νομπέλ: να ξαναγίνει νέος.

Εχουμε ένα καλοστημένο φιλοσοφικό παιχνίδι όπου η φυσική και η μεταφυσική μπλέκονται ευφυέστατα σε έναν κόσμο που στερείται ηθικού έρματος. Ολο το βιβλίο είναι δομημένο σε σύντομες παραγράφους που περιέχουν ένα κράμα παραινέσεων, αναμνήσεων, σκίτσων, άσχετων παρεκβάσεων, ανεκδότων και πολιτικών συμπερασμάτων εξαιρετικά επεξεργασμένων. Βρίσκεται κανείς σε μεγάλο δίλημμα αν είναι να επιλέξει από μια σειρά ξεκαρδιστικών, αιχμηρών φράσεων που κριτικάρουν την οικολογική κρίση ή αλλιώς την περιβαλλοντική καταστροφή, το τέλος του πλανήτη, τα χημικά απόβλητα, την πολεμική βιομηχανία, την τρέχουσα πολιτική, την καταναλωτική βουλιμία, την εξάρτηση από τα ΜΜΕ, την κατασπατάληση των φυσικών πόρων, την εξαφάνιση των ζωικών και φυτικών ειδών και εντέλει την κούρσα προς τα μπρος που έχει μεταμφιεσθεί σε πρόοδο.

Με γενναιόδωρες βουτιές στα γραπτά άλλων συγγραφέων ή ερευνητών, ο Βόνεγκατ προσφέρει ένα απάνθισμα φιλοσοφικών στοχασμών απολύτως εναρμονισμένων με τα σύγχρονα ρεύματα των φυσικών επιστημών. Η βαθιά του εξοικείωση με τα μείζονα διακυβεύματα της εποχής είναι βασική προϋπόθεση για την παραγωγή ενός έργου συνολικά ριζοσπαστικού, απαισιόδοξου και εντούτοις απελευθερωτικού. Στον Βόνεγκατ μπορείς να απολαύσεις το μαύρο χιούμορ της κάθε σελίδας αλλά και να οδηγηθείς σε φιλοσοφικά αδιέξοδα όπως το κεντρικό εδώ [και αλλού στο έργο του]. Δηλαδή αυτό της σύγκρουσης μεταξύ ελευθέρας βούλησης και ντετερμινισμού, αλλά και η δοσολογία της ανάμειξής τους. Με τον φαρσικό, ακόμη και ξεκαρδιστικό τρόπο γραφής του, δίνονται επίσης έμμεσες ή και άμεσες παροτρύνσεις για επανενεργοποίηση του δημοσίου χώρου, για συμμετοχή στα κοινά, για απάρνηση των μεγαλουπόλεων και για μια στο μέτρο του δυνατού επιστροφή στη φύση. Ολα αυτά, με ένα πνεύμα καρναβαλικό, εξωφρενικό, σουρεαλιστικό, εν τέλει αναζωογονητικό.