«ΗΠΑ: από {LF}τη μια η πρόοδος, {LF}από την άλλη {LF}το Κόλουμπαϊν»

Ο Μπεν Λέρνερ γεννήθηκε στην πόλη Τοπίκα του Κάνσας το 1978. Αποφοίτησε από το Πανεπιστήμιο Μπράουν, λαμβάνοντας υποτροφίες από τα Ιδρύματα Γκούγκενχαϊμ και ΜακΑρθουρ για τη γραφή του. Το παρόν μυθιστόρημα («Αμερικανική αγωγή», μτφ. Παλμύρα Ισμυρίδου, Δώμα) είναι το τρίτο του, ενώ έχει και τέσσερις ποιητικές συλλογές. Ενας από τους κύριους εκφραστές της νέας σχολής της αμερικανικής λογοτεχνίας, που διερευνά τις δυνατότητες της γλώσσας και πώς αυτή χτίζει τις πολλαπλές ταυτότητές μας. Στο μυθιστόρημα παρακολουθούμε τον νεαρό Ανταμ Γκόρντον, γέννημα – θρέμμα των μεσοδυτικών πολιτειών, να εμπλέκεται σε ρητορικές μάχες και σε αυτοσχεδιαστικά, γλωσσικά, αιχμηρά παιχνίδια. Τον βλέπουμε από διάφορες οπτικές γωνίες και κυρίως των γονιών του. Ενα παιδί που ψάχνει τον δρόμο της ενηλικίωσης παρά το βάρος του απροσδιόριστου της μετάβασης. Βρισκόμαστε στα τέλη της δεκαετίας του ’90 όπου η φαντασίωση του τέλους της Ιστορίας είχε μεγάλη πέραση. Οι ρωγμές όμως είναι κάτι παραπάνω από εμφανείς. Η απροσχημάτιστη βία, όπου να ‘ναι, θα ξεσπάσει. Ενα καλειδοσκοπικό μυθιστόρημα μαθητείας για τα ερωτήματα που γεννιούνται σε έναν κόσμο ξένο και πολύμορφο. Στην Αμερική των διχοτομήσεων.

Ξεκινήσατε την περιπέτεια της γραφής ως ποιητής και στη συνέχεια ήρθε η πεζογραφία. Πώς θα χαρακτηρίζατε τον εαυτό σας;

Οσο παράδοξο κι αν σας φαίνεται, η αλήθεια είναι ότι ξεκίνησα να γράφω πρώτα πεζογραφία, ως όχημα για να δω την ποίηση με έναν εντελώς άλλο τρόπο. Κατά κάποιο τρόπο πιστεύω επίσης ότι όλα μου τα πεζά εμπλέκονται με την ποίηση. Ενα πράγμα που με ενδιαφέρει στο μυθιστόρημα είναι ότι μπορεί και αφομοιώνει άλλες μορφές λόγου. Κι αυτό με απασχολεί πολύ, διότι δεν έχω σταματήσει να πειραματίζομαι. Οπότε η ποίηση παίζει κεντρικό ρόλο στον τρόπο που αναπτύσσω τις τεχνικές της γραφής. Σε αυτό βοηθάει ότι πάντοτε η πρόζα μου τυλιγόταν γύρω από μια ποιητική ιδέα. Το μυθιστόρημα ως φόρμα βέβαια είναι κάτι μεγαλύτερο. Αποτελεί μια πλατφόρμα, που θα με βοηθήσει να εξερευνήσω έννοιες για την τέχνη ευρύτερα και τη ζωή στενότερα, που με απασχολούν χρόνια. Εξάλλου η σύνδεση τέχνης και ζωής, όπως και εκείνη του ψέματος με την αλήθεια, αποτελούν τη θεμελιώδη αρχή μου. Αν είναι να χαρακτηρίσω τον εαυτό μου με μια λέξη, θα έλεγα εξερευνητής.

Ποιες έννοιες και ιδέες, για παράδειγμα, θέλετε να εξερευνήσετε μέσα από τη λογοτεχνία;

Είναι σύνθετες κάθε φορά. Στο πρώτο μου μυθιστόρημα – «Leaving the Atocha Station» – με ενδιέφερε το σύμπαν του Τζον Ασμπερι. Ο,τι πρέσβευε το έργο του στην ιδεοκίνηση της τέχνης του λόγου του. Είχα πάθει εμμονή. Ετσι σκέφτηκα τι θα γινόταν εάν έπαιρνα μερικές κομβικές σκέψεις του μεγάλου ποιητή, μαζί με τα δικά μου κριτικά δοκίμια πάνω στο έργο του και μέσα από τον πρωταγωνιστή του βιβλίου, και τις σκορπούσα εντός ενός μυθοπλαστικού περιβάλλοντος. Με ενδιέφερε και με ενδιαφέρει ακόμη και σήμερα, για παράδειγμα, πως ιστορικά η αβανγκάρντ μάς λέει ότι τα ποιήματα αποτελούν τα εργαλεία, την τεχνολογία με την οποία μπορείς να επέμβεις στην Ιστορία. Ετσι έβαλα τον πρωταγωνιστή μου να ισχυρίζεται ότι θέλει να ερευνήσει πτυχές του Ισπανικού Εμφυλίου. Ενα πρόσχημα. Στην πραγματικότητα, όταν φτάνει στο μέτωπο του πολέμου, το μόνο που κάνει είναι να καπνίζει χόρτο και να στοχάζεται ποιητικά πάνω στην τέχνη. Ουσιαστικά προσπάθησα να φτιάξω μια παγίδα στον ισχυρισμό ότι η ποίηση μπορεί να επέμβει στην Ιστορία. Ο ήρωας αυτός ήταν με έναν τρόπο και το μεγεθυσμένο δικό μου νευρωτικό πορτρέτο πάνω στο τι σκέφτομαι για την τέχνη. Κάτι που συνεχίζει να με απασχολεί και στην «Αμερικανική αγωγή».

Τόσο στο μυθιστόρημα που αναφέρατε, όσο και στο τελευταίο σας που μεταφράστηκε στα ελληνικά, διακρίνεται η έντονη επίδραση της ψυχαναλυτικής σκέψης.

Ναι, και οι δύο γονείς μου υπήρξαν γνωστοί ψυχαναλυτές. Οπότε στο σπίτι όπου μεγάλωσα, η ψυχανάλυση ήταν σαν δεύτερη, για να μην πω πρώτη, γλώσσα. Αυτό βέβαια ήταν καλό και κακό. Δινόταν έμφαση στον λόγο. Οσο πιο πολύ μιλούσες και ανοιγόσουν, τόσο πιο πολύ μάθαινες να εκφράζεις τα συναισθήματά σου με τις ακριβείς λέξεις. Αυτό θεωρούνταν από τους γονείς μου το πρώτο σημάδι πως βρίσκεσαι στον σωστό δρόμο για να γίνεις ολοκληρωμένος άνθρωπος και υγιής πνευματικά. Η γλώσσα είναι όπλο. Ολα αυτά, στην πόλη Τοπίκα του Κάνσας, το μέρος όπου γεννήθηκα και επίσης λαμβάνει χώρα και το μυθιστόρημα που κρατάτε στα χέρια σας. Αυτό ακολουθώ και στη δική μου οικογένεια τώρα. Εξω όμως από το περιβάλλον του σπιτικού όπου μεγάλωσα, η σχέση με τη γλώσσα ήταν διαφορετική. Ιδιαίτερα στην ιδέα τού πώς «πρέπει» να εκφράζονται οι άντρες. Για παράδειγμα, αν ήσουν άντρας και προσπαθούσες να εκφέρεις τα πιο εσωτερικά συναισθήματά σου, αυτό ήταν κάτι σαν κοινωνική αυτοκτονία. Δηλαδή σημάδι αδυναμίας, εκτός αν η απεύθυνσή σου οπλιζόταν με την ευφράδεια του δρόμου. Ετσι, μεγάλωσα μεταξύ αυτών των δύο διαφορετικών καθεστώτων χρήσης της γλώσσας, δηλαδή νοήματος. Κατά βάση, αυτόν τον μεταιχμιακό τρόπο σκέψης αναβιώνω και στην «Αμερικανική αγωγή». Παράλληλα, στο περιθώριο της γλωσσικής εκφοράς, με ενδιέφερε και η σιωπή. Το πώς μπορεί να γίνει εκφραστική και τι νοήματα φέρει μέσα της.

Νομίζω ότι ένα από τα πρώτα πράγματα που εντοπίζετε στην «Αμερικανική αγωγή» είναι το πώς μεταφέρονται οι σημάνσεις της γλώσσας από γενιά σε γενιά.

Εχετε δίκιο. Η μάθηση της γλώσσας και ό,τι αυτή φέρει είναι πολύ σημαντικά για εμένα. Στο βιβλίο υπάρχει μια μικρή σκηνή που αποτελεί για μένα το κέντρο, θα έλεγα, του μυθιστορήματος: το τελετουργικό μεταξύ της μητέρας και του γιου της – του νεαρού πρωταγωνιστή – γύρω από ένα «ανόητο» ποιηματάκι που έχει τίτλο «Η μοβ αγελάδα». Ενα μικρό χωρίο ρήσεων και αντιρρήσεων, που εγείρει μία από τις βασικές μου μέριμνες στο μυθιστόρημα: πώς αντιλαμβανόμαστε τη γλώσσα καθώς περνά μέσα από την οικογένεια, τις γενιές και πώς διαφοροποιείται. Για εμένα, το «δίνω νόημα» έχει ναι μεν μια συνέχεια ως φέρον σώμα από το παρελθόν, αλλά εκβάλλει προς μια σαφέστατη ασυνέχεια στο πώς κατανοείται στο παρόν. Πολλές φορές σκέφτηκα όταν ξεκίνησα να γράψω το μυθιστόρημα τη θέση της «αρνητικής ικανότητας» όπως τη διατύπωσε ο Τζον Κιτς. Τον ασταθή δρόμο δηλαδή που χρειάζεται να περπατήσει ο συγγραφέας για να φτάσει, και εάν, στην ομορφιά. Αφήνοντας πίσω τούς προκαθορισμούς που χαρακτηρίζουν το σύνολο των βεβαιοτήτων του ανθρώπου.

Το μυθιστόρημά σας φαίνεται να το διατρέχει ένα διαγενεακό τραύμα. Μπορείτε να μας το αναλύσετε περισσότερο αυτό;

Υπάρχει ένα συγκεκριμένο ερώτημα για το τραύμα στην «Αμερικανική αγωγή». Αυτό έχει να κάνει με τον Ανταμ – ο κεντρικός ήρωας – και το πώς θα περάσει το κατώφλι της ενηλικίωσης. Αποκτά σταδιακά τη γνώση πως ο παππούς του κακοποιούσε τη μητέρα του. Οπότε εδώ έχουμε μια συγκεκριμένη μεταβίβαση. Είναι η προσπάθεια του νεαρού να αντιληφθεί τι σημαίνει «μεγαλώνω» και παράλληλα να γνωρίσει πως η σχέση με τη μητέρα του καθορίστηκε από τη μεριά της μέσω του τραύματός της. Βρίσκουμε δε τον Ανταμ στη φάση όπου ο παππούς του πεθαίνει μπροστά στα μάτια του, ο οποίος έχει χάσει κάθε επαφή με τον λόγο και δεν βρίσκεται σε θέση να υπερασπιστεί τίποτα. Τότε, σε εκείνο το σημείο, μου γεννήθηκε ένα πιο γενικό ερώτημα, που θέλησα μέσω του βιβλίου να απαντήσω: ποιος είναι ο ρυθμός μετάδοσης της ενδογενεακής πληγής και ποια η κάτοψή της.

Υπάρχει και μια άλλη πληγή όμως που διακρίνεται στο βιβλίο, κι αυτή έχει να κάνει με την έκπτωση της μέινστριμ πολιτικής σε επίπεδο ουσιαστικής απεύθυνσης.

Πράγματι, εδώ και χρόνια υπάρχει μια χρεοκοπία του δημόσιου πολιτικού λόγου στις ΗΠΑ. Ο οποίος είναι αποτέλεσμα κυρίως ενός, θα έλεγα, κοουτσαρίσματος σε επίπεδο ντιμπέιτ. Τρολ τεχνικές οι οποίες εφευρίσκουν μια κατεργάρικη γλώσσα, με επιχειρήματα δίχως ουσία και μόνο στόχο να τουμπάρει προσωρινά τον αντίπαλο. Ομως αυτό απομακρύνεται από την κοινωνική πραγματικότητα. Οπότε για εμένα, πέρα από το προσωπικό βίωμα, το ερώτημα είναι η κατάρρευση και η αναγέννηση του λόγου μέσα στις γενιές και στον χρόνο. Το ζήτημα σήμερα είναι πώς μπορούμε να χτίσουμε το κοινωνικό μας οικοδόμημα και κατ’ επέκταση την ταυτότητα της γλώσσας.

Πώς φτάσατε στο σημείο να κατασκευάσετε το οικοδόμημα του μυθιστορήματος, το οποίο είναι πολυεπίπεδο; Για παράδειγμα, είναι τα παιδικά σας χρόνια και δεν είναι ακριβώς.

Πάντα ήθελα να γράψω για την πόλη όπου μεγάλωσα και τη δεκαετία του ’90. Τότε που ο πολιτικός επικαθορισμός ήταν το τέλος της Ιστορίας. Δηλαδή οι ιδεολογίες θα καταπέσουν και ο τεχνοκρατισμός θα θριαμβεύσει νομοτελειακά. Αναρωτιόμουν και τότε πόσο τρελή ήταν αυτή η ιδέα του τέλους. Εγραψα το μυθιστόρημα για να ξαναδώ αυτή τη νεοφιλελεύθερη φαντασίωση μέσα από το σήμερα. Μεγάλωσα στις μεσοδυτικές πολιτείες. Και από τη μια μεριά υπήρχε το αφήγημα της αέναης προόδου, με τα κοινωνικά ζητήματα βεβαίως άλυτα στα κατώτερα στρώματα, και από την άλλη μεριά είχαμε το Κόλουμπαϊν. Ενα αιματοκύλισμα (θα ακολουθήσουν και άλλα) μεταξύ προνομιούχων λευκών παιδιών στα σχολεία, που υποτίθεται ότι ήταν το μέλλον μιας λαμπερής χώρας. Ετσι λοιπόν ήθελα να ξαναδώ με το μυθιστόρημα τον νιχιλισμό που κρυβόταν πίσω από την αισιοδοξία. Μια άλλη σκέψη που με ώθησε παράλληλα προς τη σύνθεση του βιβλίου ήταν το ότι ήθελα να γράψω για τα παιδικά μου χρόνια. Αυτό όμως μπόρεσα να το καταφέρω όταν τελικά απέκτησα παιδιά. Καθώς λοιπόν δημιούργησα οικογένεια, άρχισα να σκέφτομαι πώς ήμουν μικρός, όχι από τη δική μου πλευρά, αλλά από την πλευρά των γονιών μου. Κι έτσι έφτιαξα ένα μυθοπλαστικό πείραμα: μόνο οι γονείς έχουν το α’ πρόσωπο στο βιβλίο. Η φωνή τους να είναι η δική μου προϊστορία. Εδώ ήταν το στοίχημα.