Η Κατίνα Παξινού ήταν η Τέχνη της

Στις τέχνες, σε όλες τις καλλιτεχνικές τέχνες, τις εικαστικές, τις παραστατικές, τις φωνητικές, το μέτρο της πειθούς τους είναι οι ανά τους αιώνες λειτουργοί τους. Ζωγράφοι, γλύπτες, ηθοποιοί, σκηνοθέτες, συνθέτες, χορευτές. Ο κώδικάς τους σχηματίζεται με τον καιρό από τους μεγάλους δασκάλους της πράξης. Οι εικαστικές ή οι υποκριτικές σχολές είναι διατύπωση, κανόνες της καλλιτεχνικής πρακτικής. Ο Ντα Βίντσι ίδρυσε σχολή με την τέχνη του και ο Μάρλον Μπράντο έγινε κωδικός κανόνας για τα ιδιαίτερα γνωρίσματα της υποκριτικής του. Λέμε συνήθως «αυτός ο ρόλος ήθελε Ολίβιε ή Σμοκτουνόφσκι». Ο Ραφαήλος έγινε ιδρυτής σχολής, δεν υπηρέτησε τους κανόνες που βρήκε στο διάβα του.

Σήμερα θα αναφερθώ με ένα παλιότερο κείμενό μου στην παιδευτική σημασία της τέχνης της Κατίνας Παξινού, που στις 22 Φεβρουαρίου συμπληρώθηκαν 51 χρόνια (1973) από τον θάνατό της. Τέτοια παραδείγματα τέχνης η τηλεοπτική εποχή μας τα καταπόντισε. Το κείμενο για την Παξινού πρωτοδημοσιεύτηκε στο «ΒΗΜΑ» λίγο μετά τον θάνατό της και συμπεριλήφθηκε στην πρώτη (1992) και στη δεύτερη (2013) έκδοση του βιβλίου μου «Προσωπολατρία»: «Οταν μαζί με τον πολύ λαό αποθέταμε στην αττική γη το πολυσήμαντο σώμα της Κατίνας Παξινού, στοχαζόμαστε πως ο καλύτερος έπαινος για κείνη θα ήταν να μπορούσαμε να καταθέσουμε όλοι, όσοι σταθήκαμε στον καιρό μας οι δέκτες των σημασιών που εξέπεμπε, στο ταμείο του νεοελληνικού μας πολιτισμού το προσωπικό μας κέρδος από την εμπειρία που μας προσκόμισε η παρουσία της στην Τέχνη του Θεάτρου. Οι γραμμές που ακολουθούν ας είναι μια πρώτη κατάθεση, μικρό αντισήκωμα στον χαμό της. Η καταγωγή της τέχνης της Κατίνας Παξινού ήταν η μουσική, όχι γιατί σπούδασε τη μουσική. Η σπουδή της εκείνη της χάρισε μια στέρεη τεχνική της φωνής. Ανήκει σε εκείνη τη σπάνια κατηγορία ανθρώπων που γεννήθηκαν από τον ρυθμό. Το σώμα της ολόκληρο ήταν ένας μετρονόμος. Μουσική ήταν ο τρόπος της. Μουσική ποιούσε και εργαζόταν. Μεταχειριζόταν το κείμενο σαν παρτιτούρα. Η φωνή της ήταν ένα τέλειο όργανο ή μάλλον πολλά τέλεια όργανα. Ικανή να κινείται άνετα και στις χαμηλές και στις υψηλές περιοχές, κάλυπτε τις δυνατότητες που έχουν τα βαθιά έγχορδα, τα ξύλινα, τα πνευστά και τα κρουστά. Η άνεσή της στα περάσματα από το ένα ηχόχρωμα στο άλλο, από το κρεσέντο στο ντεμινουέτο ήταν ανεπανάληπτη, ο ήχος σφιχτή ντα ρετσιτατίβα, ρευστός στις μελωδικές φράσεις, στατικός στην οργή αρθρωνόταν υπέροχα ουσιώδης, απέριττος και πρωτάκουστος.

Είναι περίεργο, αλλά θαρρούσες πως η φωνή της παρήγε συγχορδίες. Πίσω από τον λόγο, πίσω από τον φθόγγο, ακουγόταν ένας άλλος σύγχρονος ήχος, πότε υπόκωφος, πότε λαμπερός, ένας λυγμός, ένα γελάκι. Η μουσική υπόκριση της Παξινού καταγόταν από τη μουσική της ιδιοσυγκρασία. Μουσικά συνελάμβανε τον κόσμο και μουσικά τον αναπαρήγε. Η τέχνη του θεάτρου γι’ αυτήν ήταν η μουσική έκφραση των συναισθημάτων. Η πείρα της την είχε οδηγήσει σε έναν καλά ρυθμισμένο κώδικα που τον χρησιμοποιούσε με μιαν άνεση που θα πίστευε κανείς πως προϋπέθετε μια τέλεια χρήση του νόμου της υποκαταστάσεως των αντανακλαστικών. Ο τρόπος με τον οποίο αντιδρούσε στις δοσμένες καταστάσεις του ρόλου της αποδείκνυε πέρα για πέρα ορθή τη διαπίστωση του Μέγιερχολντ για τη δεξιοτεχνία (η ταυτόχρονη σύλληψη του “τι” και του “πώς”). Παρακολουθώντας την Παξινού να παριστάνει, διαπίστωνες συχνά πως ανυπομονούσε να αποδώσει το μέρος του ο άλλος ηθοποιός. Πολλές φορές η ανυπομονησία της την ωθούσε σε ενέργειες περίεργες. Τον έκοβε στη μέση ή τον παρακινούσε με σώμα και μάτια ν’ αποτελειώσει τη φράση του. Ησουν βέβαιος τότε πως ο ηθοποιός εκείνος ήταν εκτός ρυθμού. Η Παξινού βίωνε τον ρυθμό και οι άρρυθμοι ηθοποιοί της πλήγωναν τη μουσική της ευαισθησία. Μόνο εύγλωττοι ηθοποιοί μπόρεσαν να σταθούν πλάι της στη σκηνή και να την παρακολουθήσουν. Η αίσθηση του πλήρους και του κενού χρόνου στην παράσταση που την έκρινε θα αποτελούσε ένα ολόκληρο κεφάλαιο της τέχνης της. Οι σιωπές της εγκυμονούσαν μια κοσμογονία και ο καίριος λόγος της, τελειωμένος όπως ήταν, κάλυπτε τη συνέχεια με σιωπή. Η κίνησή της δεν πρόδινε ποτέ την προπαρασκευή. Εδινε την εντύπωση του αυθόρμητου. Η τυποποιημένη στάση, η πόζα τής ήταν άγνωστες. Αιφνιδίαζε τους συνεργάτες της, χωρίς ούτε μια στιγμή να προδίδει το ύφος της ερμηνείας. Αυτοσχεδίαζε πάνω στο ύφος που είχε διαλέξει για να εκφραστεί. Το σώμα της αντιδρούσε ολόκληρο, αλλά όχι ταυτοχρόνως. Κλιμάκωνε την άμυνα ή την επίθεση. Πρώτα απαντούσαν τα μάτια της, ύστερα το στόμα, κατόπιν ο όγκος του κορμιού και το σήμα ολοκληρώνονταν στα χέρια της. Υστερα προσέθετε τη φωνή. Αυτός ο κώδικας θαρρούσες πως επαναλάμβανε εν πυκνώ την ιστορία των ανθρώπινων “γλωσσών”. Υπηρετούσε όλες τις σχολές, χωρίς να φαίνεται η σπάνια μόρφωσή της. Καμιά ερμηνεία της δεν ήταν φιλολογική. Από τον Νατουραλισμό ως το Παράλογο ο οπλισμός της ήταν επαρκής. Κατόρθωσε να επιπλεύσει ακόμα και στον Μπρεχτ, μόλο που ο κώδικάς της λογικά δεν ήταν ο κατάλληλος για τις μπρεχτικές απαιτήσεις. Τον τροποποίησε έτσι που ούτε τον κώδικα πρόδωσε, ούτε τον Μπρεχτ. Χάρισε το πρόσωπό της σε εκατοντάδες ποιητικές μορφές και δεν έχασε την ιθαγένειά της. Οταν στο μέλλον θα θέλουμε να παραπέμπουμε σε έναν αυθεντικό ελληνικό τρόπο υποκριτικής, εκείνη θα θυμόμαστε και τον Βεάκη. Είχε την αμεσότητα της ζωντανής παρουσίας, της οικείας και ταυτόχρονα της μοναδικής. Αυτό την έκανε τραγωδό. Ηταν λαϊκή, όταν έπρεπε, αλλά δεν ενέδωσε ποτέ στον λαϊκισμό. Απέρριπτε τη γραφικότητα, γιατί υπηρετούσε την ουσία. Οταν πρόδιδε ένα κείμενο, ήταν γιατί το έκανε σημαντικότερο από ό,τι ήταν. Δεν ευτέλισε κανένα χαρακτήρα, δεν τον μίκρυνε. Υπηρέτησε το μεγάλο θέατρο, όσο λίγοι στο θέατρο του τόπου μας. Τα σαράντα τελευταία χρόνια της καριέρας της το “κάτω φράγμα” ποιότητος, στο οποίο χάρισε πνοή, ήταν ο Οσκαρ Ουάιλντ. Κανένας άλλος ηθοποιός, έξω από τον Μινωτή, δεν προσέφερε τόσα πολλά στην παιδεία του τόπου στις μέρες μας.

Δεν ευτυχήσαμε να γνωρίσουμε τον άνθρωπο Κατίνα Παξινού. Μας τριγυρίζουν, όμως, οι άνθρωποι που έπλασε. Η Παξινού ήταν η Τέχνη της. Σε αυτόν τον δύσκολο καιρό το μάθημά της μπορεί ακόμα να παρηγορεί όλους εκείνους που πιστεύουν πως η διακονία της τέχνης είναι η μόνη απάντηση στο μηδέν. Η παρουσία καλλιτεχνών, όπως η Παξινού, μέσα στον χώρο και τον χρόνο ευκολύνουν την κριτική σκέψη, γιατί με ένα τέτοιο κριτήριο στα χέρια της προχωρεί με σιγουριά στην αξιολόγηση και στην ταξινόμηση των αξιών. Η μετριότητα δεν μπορεί να επιπλεύσει, η νοθεία δεν μπορεί, για καιρό, να αποπροσανατολίσει, η ευκολία αποκαλύπτεται και η απαστράπτουσα ευτέλεια γρήγορα ξεφτίζει. Οσοι μπορούν να καταθέσουν τη μαρτυρία τους για το κριτήριο Παξινού θα προσκομίσουν και τούτη την απαραίτητη στους καιρούς μας προσφορά προς την τέχνη του θεάτρου: θα συγκροτήσουν άτεγκτο εκεί απέναντι το μοντέλο της Τέχνης της, μέτρο και φόβητρο. Μέτρο για όσους ξεκινούν και όσους συνεχίζουν τον αγώνα τον καλό, τίμιοι με το θέατρο. Φόβητρο για όσους ξεκινούν και όσους συνεχίζουν τη νοθεία της Τέχνης και την τεχνική της νοθείας της».