Δουλειά {LF}χωρίς ωράρια {LF}εντός και εκτός χωραφιού

Είναι οι ηρωίδες της ελληνικής υπαίθρου. Παλεύουν καθημερινά με αντίξοες συνθήκες, εργάζονται σκληρά ανεξαρτήτως καιρού, χωρίς ωράρια και με ελάχιστη στήριξη από την πολιτεία, ενώ ταυτόχρονα αποτελούν το στήριγμα της οικογένειας. Μητέρες, γιαγιάδες, σύζυγοι, φίλες, γυναίκες με πολλαπλούς ρόλους, οι περίπου 150.000 ελληνίδες αγρότισσες δίνουν το «παρών» στον αγώνα της δημιουργίας αλλά και στους αγώνες των αγροτών για μια καλύτερη ζωή και ένα βιώσιμο μέλλον. «ΤΑ ΝΕΑ», με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Γυναίκας στις 8 Μαρτίου, δίνουν τον λόγο σε τέσσερις ελληνίδες αγρότισσες, τις γυναίκες που αποτελούν την ψυχή της ελληνικής επαρχίας.

Αριάδνη Παπαδάκη  Ηράκλειο Κρήτης

«Οταν μαζεύουμε ελιές, η μέρα μου ξεκινάει στις 02.30»

Η Αριάδνη Παπαδάκη, μια γυναίκα 62 ετών από την Κρήτη, μάζεψε πέρυσι μόνη της, μαζί με λίγους εργάτες, 10 τόνους λάδι από τα περίπου 1.000 ελαιόδεντρά της. Μητέρα τριών παιδιών και γιαγιά τεσσάρων, δηλώνει παθιασμένη με την αγροτική ζωή και, παρά τις δυσκολίες, θεωρεί πως «όταν μια γυναίκα θέλει, μπορεί να καταφέρει τα πάντα». Η ίδια αποτελεί μια ζωντανή απόδειξη για αυτό. Η δουλειά στο χωράφι, στο Αφρατί Βιάννου και στο Ινι του Δήμου Μίνωα, μπορεί να φτάσει ακόμη και τις 12 ώρες τη μέρα, όμως την ίδια στιγμή εκείνη είναι το στήριγμα του σπιτιού και ένας άνθρωπος με κοινωνική προσφορά ως μέλος του ΔΣ του Πολιτιστικού Συλλόγου «Ινατος».

«Την περίοδο που μαζεύουμε ελιές, για περίπου δύο μήνες, η μέρα μου ξεκινάει στις 02.30» λέει στα «ΝΕΑ». «Ξυπνάω, μαγειρεύω για 8 με 10 άτομα, και από τις 06.30 το πρωί μέχρι τις έξι το απόγευμα δουλεύουμε στο χωράφι. Αν είναι μέρα αλέσματος θα πάει ως πιο αργά. Μετά έρχεται το κλάδεμα που κρατάει όλη μέρα, το κάψιμο των ελαιοκλάδων, τα ραντίσματα, ο χαλκός για να θεραπεύσεις τις πληγές από τα μηχανάκια στα δέντρα, τα λιπάσματα, τα ποτίσματα. Συμμετέχω σε όλα. Για 18 ολόκληρα χρόνια, όσο τα παιδιά μου ήταν μικρά, μέναμε στο Ηράκλειο, και έκανα καθημερινά 100 χιλιόμετρα για να πηγαινοέρχομαι στις ελιές. Στην επιστροφή, το βράδυ κουρασμένη, το πρώτο με το οποίο ασχολιόμουν ήταν τι έχουν να φάνε, τι διάβασαν, πώς μπορώ να καλύψω το κενό της μέρας. Δεν έλειψε η παρουσία μου. Στον δρόμο, όταν κατεβαίναμε από το Ηράκλειο ή οπουδήποτε πηγαίναμε, αντί να κάνουμε συζητήσεις, λέγαμε Γραμματική!» λέει γελώντας.

Γεννημένη στο Αφρατί, δηλώνει «ερωτευμένη με τις ελιές». Γι’ αυτό και παραμένει εν ενεργεία αγρότισσα. «Αγαπώ τη φύση. Είναι η συνέχεια των γονέων μου, είναι κάτι που θέλω να το περιποιούμαι και να το αγκαλιάζω. Οι ελιές είναι κομμάτι του εαυτού μου, αν δεν μπορούσα να τις περιποιηθώ όπως θέλω θα τις είχα εγκαταλείψει. Για όλα νομίζω ότι ισχύει αυτό: Αν δεν θες κάτι, μην το κρατάς στη ζωή σου. Και στεναχωριέμαι που δεν μας δίνουν δύναμη να τις καλλιεργούμε σωστά. Ο πρωτογενής τομέας έχει εγκαταλειφθεί» σημειώνει.

«Φέτος βγάλαμε μόνο 100 κιλά λάδι. Ολοκληρωτική καταστροφή. Είχα ήδη πληρώσει για τη φροντίδα των ελαιοδέντρων περίπου 14.000 ευρώ. Δεν υπάρχει βοήθεια. Οι μόνοι που μπορούν να καταλάβουν είναι οι άνθρωποι που πατούν στα ίδια βήματα. Ενας που δεν έχει κουραστεί δεν ξέρει τι σημαίνει γεωργία. Τι σημαίνει να δουλεύεις, να πονάς, να έχεις καλή και κακή χρονιά, να πηγαίνει το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς σου σε ξένα χέρια. Δεν είναι τυχαίο ότι εγκαταλείπουν όλοι τις καλλιέργειες. Βλέπω ελιές μαραμένες, κουρασμένες, να φωνάζουν “αγαπήστε με”, όμως δεν υπάρχουν τα δεδομένα. Για να τα καταφέρεις, πρέπει να στερήσεις πολλά από τον εαυτό σου…».

Αθηνά Σοφλιάδου Θεσσαλία

«Οι γυναίκες αγρότισσες δεν στηρίχθηκαν ποτέ»

Οταν το 2003 η Αθηνά Σοφλιάδη έχασε τον πατέρα της, η ζωή της άλλαξε: Σε ηλικία 17 ετών μπήκε «στα βαθιά» αναλαμβάνοντας τα χωράφια της οικογένειας. «Δεν είχα άλλη επιλογή» λέει στα «ΝΕΑ» η αγρότισσα από το Ανωχώρι Φαρσάλων. Τελικά παρέμεινε στη γη. «Με τράβηξε η αγροτική ζωή, παρότι στη συνέχεια σπούδασα Λογιστική στα ΤΕΙ της Λάρισας και είχα μία εναλλακτική. Παρέμεινα γιατί μου αρέσει η διαδικασία του να σπείρεις, να δεις το φυτό να γεννιέται, να το αναπτύξεις. Ομως η κατάσταση είναι δύσκολη» συνεχίζει. «Εμείς καταστραφήκαμε τέσσερις φορές. Πλημμυρίσαμε το 2006, το 2020 με τον Ιανό, το 2022 με τον Διομήδη, το 2023 με τον Daniel. Και ακόμη είναι πάρα πολύ δύσκολα. Τα χωράφια αναβλύζουν νερό, βγάζουν φερτά υλικά που δεν μπορούμε να τα καθαρίσουμε, δίπλα μας έχει σπάσει ένα ποτάμι και έχει φύγει το χώμα, γέμισαν τα χωράφια με άμμο» λέει. «Στο σπίτι πετάχτηκαν όλα. Ομως η μυρωδιά υπάρχει ακόμη παντού. Οι αποζημιώσεις δεν έχουν δοθεί, οι γεωπόνοι ζητούν χρήματα, έργα δεν γίνονται, η καθημερινότητα είναι πολύ δύσκολη».

Η Αθηνά Σοφλιάδου λέει πως είναι αναγκαία η στήριξη από το κράτος, κάτι που δεν υπάρχει. «Ειδικά οι γυναίκες αγρότισσες δεν στηρίχθηκαν ποτέ. Και το ίδιο γίνεται τώρα με τη νέα ΚΑΠ. Δεν υπάρχουν χρηματοδοτικά εργαλεία ειδικά για τις γυναίκες. Σκεφτείτε ότι εγώ, επειδή όταν ξεκίνησα εισέπραξα κάποια χρήματα από το βαμβάκι που είχε βάλει ο πατέρας μου πριν πεθάνει, δεν θεωρούμαι νέος αγρότης και δεν δικαιούμαι να μπω σε κάποιο πρόγραμμα, έστω για να πάρω καινούργια μηχανήματα. Αυτό αφορά πολλές αγρότισσες που πήραν τα χωράφια από τους πατεράδες τους» λέει.

Μέσα σε όλα αυτά, πολλοί εγκαταλείπουν τη γη. «Είναι λίγες οι γυναίκες που ασχολούνται αποκλειστικά με τα αγροτικά. Οι περισσότερες απλώς βοηθούν τους άντρες» εξηγεί. «Πολλές φορές σκέφτηκα να τα εγκαταλείψω αλλά όταν αγαπάς κάτι, δεν μπορείς να το αφήσεις. Αλλωστε η αγροτική ζωή, η επαφή με τη φύση σού δίνει δύναμη, σε κάνει να ξεχνάς, να ηρεμείς, σε βάζει σε όμορφες σκέψεις. Οπότε λες “Θα το παλέψω”…».

Αργυρώ Κουτσουράδη Χίος

«Τελικά μπορείς να κάνεις τα πάντα αν θέλεις»

Σπούδασε στην Ορεστιάδα, παρακολούθησε πρόγραμμα Erasmus στη Λίλλη της Γαλλίας, έκανε μεταπτυχιακά στην Αθήνα και μετά από όλα αυτά αποφάσισε να επιστρέψει στη γενέτειρά της, τη Χίο, και να δουλέψει στο χωράφι παρότι κανείς από τους γονείς και τους παππούδες της δεν είχαν σχέση με τον πρωτογενή τομέα. Οχι μόνο τα κατάφερε, αλλά πριν από λίγους μήνες, στα 32 της χρόνια, ανακηρύχθηκε «Ευρωπαία Αγρότισσα» για το 2023.

Η Αργυρώ Κουτσουράδη, ιδιοκτήτρια της εταιρείας Myrovolos Organics που παράγει αρωματικά φυτά στη Χίο, είναι μια γυναίκα που συνδυάζει πολλούς ρόλους: αγρότισσα, επιχειρηματίας, μητέρα. «Για να πάω στη βράβευση που έγινε στις Βρυξέλλες, άφησα πίσω μου ένα μωρό 45 ημερών. Είχα απίστευτες τύψεις. Θα του το διηγούμαι, όμως, όταν μεγαλώσει με μεγάλη συγκίνηση» λέει στα «ΝΕΑ». «Νομίζω ότι τελικά μπορείς να κάνεις τα πάντα αν θέλεις, με σωστή διαχείριση του χρόνου σου όλα γίνονται. Τα άλλα είναι δικαιολογίες. Βέβαια χρειάζεται βοήθεια από την οικογένεια. Εγώ ήμουν από την αρχή τυχερή καθώς οι γονείς μου είναι ανοιχτόμυαλοι άνθρωποι και δεν μου είπαν ποτέ “Καλά, σε σπουδάσαμε για να μπεις στο χωράφι; Ή είσαι γυναίκα και θα κάνεις αυτό;”. Είναι σημαντικό» εξηγεί.

Η δραστηριότητά της ξεκίνησε το 2015, μέσα σε πολύ δύσκολες συνθήκες με τα capital control εν ισχύι, σε μια «ξεχασμένη» οικογενειακή έκταση 10 στρεμμάτων, όπου άρχισε να καλλιεργεί έξι είδη φυτών. Το 2018 βγήκε στις αγορές, έχοντας λάβει πιστοποίηση για βιολογικά προϊόντα, και σήμερα καλλιεργεί 40 στρέμματα με 15 διαφορετικά είδη βοτάνων, τα οποία πωλούνται σε επτά χώρες της Ευρώπης, στις ΗΠΑ και στο Ντουμπάι με μεγάλη επιτυχία. Ακολούθησαν βραβεύσεις από το Επιμελητήριο Χίου και από το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης.

«Αυτό που σίγουρα χρειάζεται είναι κίνητρα για να ενισχυθεί η γυναικεία επιχειρηματικότητα στον αγροτικό τομέα» λέει η ίδια. «Θα μπορούσε να υπάρχει επιπλέον μοριοδότηση σε προγράμματα επιδοτήσεων ενώ ένα σημαντικό βήμα που γίνεται τώρα είναι η παροχή επιδόματος μητρότητας στις αγρότισσες. Η αγρότισσα βγαίνει από το χωράφι γιατί δεν μπορεί σωματικά να βρίσκεται εκεί. Σκεφτείτε ότι χωρίς επίδομα θα έπρεπε για 9 μήνες να σταματήσω τα πάντα, άρα δεν θα έμπαιναν καθόλου χρήματα στο σπίτι μου όλο αυτό το διάστημα» συνεχίζει η Αργυρώ. «Πρέπει σε κάθε περίπτωση να δοθούν κίνητρα με έμφαση στον ρόλο της γυναίκας αγρότισσας, να γίνει κατανοητό ότι έχει να αντιμετωπίσει και άλλους ρόλους. Αλλωστε είναι τόσο πολύπλοκα αυτά που καλείται να διαχειριστεί μια γυναίκα, που νομίζω ότι οι γυναίκες τα καταφέρνουν καλύτερα σε θέματα βιωσιμότητας».

Χρυσούλα Χρυσοπούλου Ευύδριο Φαρσάλων

«Η ζωή της αγρότισσας δεν είναι εύκολη. Ωράριο δεν υπάρχει»

«…Κάθε παιδί έχει άλλα όνειρα, αλλά οι συνθήκες ήταν τέτοιες που έμεινα στα χωράφια. Δεν το κάνω ως αγγαρεία, μου αρέσει. Δεν είναι, όμως, κάτι εύκολο» λέει η 50χρονη Χρυσούλα Χρυσοπούλου, μητέρα τριών παιδιών. Μαζί με τον 14χρονο γιο της φροντίζει τις καλλιέργειες βαμβακιού, καλαμποκιού και ρεβιθιών που έχουν στο Ευύδριο Φαρσάλων και δεν κρύβει την ανακούφισή της για το γεγονός ότι οι δύο της κόρες σπουδάζουν στο Πανεπιστήμιο. «Η μία τελειώνει Αρχιτεκτονική και η άλλη κλινική διατροφολόγος. Κανείς δεν ξέρει τι θα κάνουν τελικά, γιατί με τα σημερινά δεδομένα τα παιδιά δεν βρίσκουν δουλειές ή δουλεύουν σε άλλο αντικείμενο από αυτό που σπούδασαν, όμως σίγουρα έχουν μια εναλλακτική. Το να βλέπουν τις δυσκολίες της αγροτικής δουλειάς που κάνει η μητέρα τους ήταν ένα παραπάνω κίνητρο για να θέλουν να ξεφύγουν από όλο αυτό» λέει η ίδια.

«Η ζωή της αγρότισσας δεν είναι εύκολη. Είσαι όλη την ημέρα με μια φόρμα εργασίας, μέσα στις λάσπες, σε συνθήκες όχι ευχάριστες. Ωράριο δεν υπάρχει. Θα σηκωθείς στις 5 το πρωί και μπορεί να πας συνεχόμενα ως το βράδυ χωρίς καθόλου ξεκούραση. Οταν, για παράδειγμα, σπέρνουμε τα χωράφια και δεν έχει βρέξει, πρέπει να κάνουμε αλλαγές στα καρούλια. Τα καρούλια θα βγουν ακόμη και στις 3 το βράδυ, όλη νύχτα πρέπει να είσαι εκεί. Και το χειρότερο είσαι εξαρτημένος από τις καιρικές συνθήκες».

Το Ευύδριο ήταν ένα από τα χωριά της Θεσσαλίας που βρέθηκαν «στο κόκκινο» με τις πλημμύρες του περασμένου Αυγούστου. «Βρεθήκαμε στο 0. Επρεπε να φτιάξουμε σπίτια και χωράφια από την αρχή, δεν μαζέψαμε παραγωγή, οικονομικά είναι πάρα πολύ δύσκολα τα πράγματα. Μπορεί να κουράζεσαι σωματικά αλλά η ψυχική κούραση είναι μεγαλύτερη. Βλέπαμε τη σοδειά έτοιμη να τη μαζέψουμε και ήρθε το νερό και τα κατέστρεψε όλα. Να μην μπορείς να κάνεις τίποτε απολύτως. Να έχεις κάνει πάρα πολλά έξοδα, να έχεις κουραστεί πάρα πολύ, να περιμένεις να βγάλεις κάποια χρήματα για να περάσεις τη χρονιά και να μένεις ξεκρέμαστος. Και με αυτά τα χρήματα εμείς δεν ζούμε, υποχρεώσεις βγάζουμε» λέει η Χρυσούλα. Για να μείνουν οι νέοι σε αυτήν τη δουλειά χρειάζονται κίνητρα. Σήμερα πούλησα το καλαμπόκι για 0,18 λεπτά το κιλό και το σιτάρι 0,20 ευρώ το κιλό όταν το ψωμί κοστίζει 1,20. Πρέπει να μας βοηθήσουν να πουλάμε σε καλύτερες τιμές ό,τι παράγουμε αλλιώς αυτή η δουλειά θα εγκαταλειφθεί…».