«Εχουμε περάσει από πολλούς Μεσαίωνες»

Για πρώτη φορά έπεσε στα χέρια της πριν από τέσσερα χρόνια. Το είχε ανακαλύψει ο σύζυγός της Αρης Σερβετάλης και όταν της το πρότεινε να το φέρουν στη σκηνή, την ενθουσίασε γιατί καταπιανόταν με το ζήτημα των ορίων της ηθικής της επιστήμης. Το ξέσπασμα της πανδημίας, ωστόσο, ανέτρεψε τα σχέδιά τους αρκετές φορές, αλλά μετέτρεψε τη θεματική του έργου σε ακόμα πιο επίκαιρη. Τώρα, που πλέον τα περιοριστικά μέτρα του κορωνοϊού είναι παρελθόν και η νέα κανονικότητα παρόν, η Εφη Μπίρμπα ανεβάζει την «Καρδιά του σκύλου» του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ στο θέατρο Κιβωτός με πρωταγωνιστές τον Αρη Σερβετάλη και τον Αντώνη Μυριαγκό.

Η ιστορία του έργου περιστρέφεται γύρω από έναν καθηγητή που μαζί με τον βοηθό του επιχειρούν ένα τολμηρό ιατρικό πείραμα. Μεταμοσχεύουν την υπόφυση και τους όρχεις ενός νεκρού άνδρα σ’ ένα αδέσποτο σκυλί με τη φιλοδοξία να δημιουργήσουν ένα νέο μοντέλο ανθρώπου. Το πείραμα, ωστόσο, δεν έχει την αναμενόμενη έκβαση κι ο σκύλος μετατρέπεται σταδιακά σε αγροίκο που διαλύει τη γαλήνη της καθημερινότητας και θέτει σε κίνδυνο την κοινωνική και επιστημονική υπόσταση του δημιουργού του.

«Ο Μπουλγκάκοφ, ως μέρος της δύσκολης περιόδου της επιστήμης στην εποχή του, ήταν επόπτης της αγαθής πρόθεσής της να βοηθήσει τον άνθρωπο, αλλά από την άλλη, για να το κάνει αυτό, χρησιμοποιούσε τον άνθρωπο με μη αποδεκτή μεθοδολογία. Το έργο είναι καθαρή αναγωγή σ’ ένα πολιτικό φαινόμενο της εποχής του, τον Στάλιν και την προπαγάνδα που βίωνε τότε η κοινωνία. Ο Στάλιν ήταν ο αντίστοιχος επιστήμονας και αυτό το κατασκεύασμα, το μόρφωμα που επιθυμεί να δημιουργήσει, είναι ο ανθρωποειδής σκύλος, δηλαδή ένας αντίστοιχος άνθρωπος ο οποίος δεν είναι πρόσωπο της κοινωνίας αλλά αγελαίος», επισημαίνει η Εφη Μπίρμπα μιλώντας στο «Νσυν».

Στην παράσταση, η ίδια επιχειρεί μια στοχαστική ανάγνωση αυτής της άγριας και κωμικά υπερελαστικής σάτιρας για την ανθρώπινη φύση, την ατομική ταυτότητα και τις συνέπειες των κοινωνικών πιέσεων και της επιστήμης. «Νομίζω ότι έχουμε μερίδιο της ευθύνης σε αυτό που ένα κράτος κάνει, δηλαδή να δημιουργεί αγέλες ανθρώπων. Εχουμε μερίδιο στη μαζικοποίηση της κοινωνίας. Δεν είμαστε πια πρόσωπα μέσα στην κοινωνία αλλά μάζα.

Βέβαια, αυτός είναι ο τρόπος να χειραγωγήσει κανείς ένα πλήθος, να δημιουργήσει τη ροπή προς το να αισθάνεται κάποιος μέρος μιας κοινότητας, άρα να χάνει το πρόσωπό του και να γίνεται πολίτης. Αυτή είναι η προβληματική, νιώθω, σήμερα», δηλώνει η σκηνοθέτρια. «Για μένα πρωτίστως, για να υπάρξω, πρέπει να υπάρξω ως πρόσωπο και όχι ως μέρος μιας κοινότητας. Δηλαδή να θυσιάσω το πρόσωπό μου μέσα στο πλήθος του συνόλου, όπου εκεί θα με συμπαρασύρει η δύναμη του πλήθους, και τελικά να συναποφασίσω μαζί με πολλούς άλλους ένα προσωπικό μέλλον. Νιώθω ότι είναι μια κοινωνική παθολογία που βιώνουμε αυτή τη στιγμή», συνεχίζει.

Ξεπερνώντας το όριο

Με πρώτες ύλες τη φαντασμαγορία, τη σωματικότητα και τον ρεαλισμό, «Η καρδιά του σκύλου» ζωντανεύει επί σκηνής ως ένα ποιητικό όνειρο που θέλει να φωτίσει τον παραλογισμό της βίαιης αλλαγής της ανθρώπινης φύσης. «Κάποια στιγμή, μέσα σε μια φωτεινή ρωγμή που έχει το κείμενο του Μπουλγκάκοφ, ο γιατρός έρχεται σε συνείδηση των πράξεών του. Λέει ότι αντί να πηγαίνεις παράλληλα με τον τρόπο δηλαδή που η φύση ορίζει, να συνάδεις και να πηγαίνεις μαζί και ψηλαφητά, εσύ παραβιάζεις. Ενας επιστήμονας έχει μεγάλο χρέος και ευθύνη να συνοδοιπορήσει με τον ανθρώπινο πόνο και αυτό από μόνο του έχει ένα όριο και μια ηθική. Το επόμενο σκαλί είναι το να μπεις στην ανθρώπινη ματαιοδοξία και να υπερβείς το κάθε όριο», τονίζει η Εφη Μπίρμπα και καταλήγει:

«Προθεσιακά κανείς έχει ευγενείς αφετηρίες, όπως και ο επιστήμονας που το ομολογεί κάποια στιγμή, ότι η επιθυμία του ήταν να εξελίξει το ανθρώπινο είδος, γιατί θεωρούσε ότι η εποχή δεν ήταν φωτεινή περίοδος για το ανθρώπινο πνεύμα. Εχουμε περάσει από πολλούς Μεσαίωνες κατά διαστήματα ως ανθρωπότητα. Θεωρώ ότι η πρόθεσή του ήταν μάλλον αγαθή και φωτεινή. Αλλά ο τρόπος και τελικά το συνειδησιακό όριο που ξεπερνάει κανείς είναι αυτό που μας καθιστά ηθικούς κι ανήθικους».