Το κριτήριο της «Ορέστειας»

Με αυτόν τον τίτλο πριν από 52 χρόνια (1972) διατύπωνα τις απόψεις μου στην κριτική μου στο «ΒΗΜΑ» για το μείζον δράμα του διεθνούς δραματολογίου, την «Ορέστεια» του Αισχύλου, ένα όριο αξεπέραστο της δραματουργικής παράδοσης, και με αφορμή εκείνο το καλοκαίρι την παράσταση της αισχύλειας τραγωδίας από το Εθνικό Θέατρο, με σκηνοθεσία του Τάκη Μουζενίδη και βασικούς πρωταγωνιστές τη Μαίρη Αρώνη (Κλυταιμνήστρα), τον Βασίλη Κανάκη (Αγαμέμνονα), την Ελένη Χατζηαργύρη (Ηλέκτρα), τον νεαρό τότε Χρήστο Πολίτη (Ορέστη) και πολλούς ακόμα αξιόλογους ηθοποιούς της Πρώτης Κρατικής Σκηνής. Θα μου επιτραπεί, λοιπόν, σήμερα, αφού το κείμενο αυτό απευθύνεται πια σε αναγνώστες τρίτης γενιάς από την εποχή της συγγραφής του, να το επαναφέρω στο πεδίο των ιδεών:

«Η “Ορέστεια” είναι το όριο του λεγόμενου δυτικού πολιτισμού. Ο Χριστιανισμός, όχι μόνο δεν το μετέθεσε, αλλά, αντίθετα, το έκανε ευκρινέστερο και απαιτητικότερο. Ο Μύθος των Ελλήνων είναι ο μύθος της Ανατολής. Η Ανατολή είναι η πατρίδα του Παραδείσου και της πτώσης. Δεν μπορεί, π.χ., να μας διαφεύγει το γεγονός της κοινής καταγωγής της πτώσης και της κατάρας του Τάνταλου και του Αδάμ. Ο πρώτος συνδαιτημόνας των θεών κλέβει αμβροσία και νέκταρ, ο δεύτερος δρέπει τον απαγορευμένο καρπό. Από την ανταρσία τους αρχίζει η μεγάλη καταραμένη πορεία του γένους τους, η μεταδοτική σκυταλοδρομία, που βαθαίνει περισσότερο το χάσμα και μεγαλώνει τη δίψα της επιστροφής.

Ολοι είναι “θεολόγοι”

Ο Αισχύλος, και ιδιαίτερα η “Προμήθεια” και η “Ορέστεια” είναι η Παλαιά Διαθήκη της ελληνικής θεολογίας. Ολα τα μεγάλα ανθρώπινα κείμενα είναι θεολογικά. Ο Ομηρος, ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής, ο Δάντης, ο Σαίξπηρ, ο Γκαίτε, ο Νίτσε, ο Λάο Τσε, ο Ντοστογιέφσκι, ο Τ.Σ. Ελιοτ, ο Σαρτρ, ακόμα και ο Μαρξ είναι “θεολόγοι”. Συζητούν για τον Θεό, δεν έχει σημασία, αν τον θέτουν ή τον αίρουν. Δεν υπάρχει Μύθος μη θεολογικός. Και θα ήταν απλοϊκή αφέλεια, αν εξετάζαμε τον Αισχύλο μόνο επιφανειακά, χωρίς να διακρίνουμε τη Θεία Επιφάνεια στο έργο του. Οι ηθικές, πολιτικές, κοινωνικές ερμηνείες της “Ορέστειας”, αν δεν αντιμετωπιστούν με το κριτήριο της αισχύλειας θεολογίας, θα οδηγήσουν ασφαλέστατα στις υπεραπλουστεύσεις και στις αμφίβολες αναλογίες που εφευρίσκουν μερικοί.

Ας δούμε τον Μύθο στην κίνησή του. Οταν ο Τάνταλος έκλεψε τη θεία τροφή, φορτώθηκε μια κληρονομική κατάρα. Ο γιος του Πέλοψ, “φυγάς θεόθεν και αλήτης”, έρχεται στην Ελλάδα, σκοτώνει τον Οινόμαο και μεταφέρει την κατάρα στους γιους του, Ατρέα και Θυέστη. Ο αλληλοσπαραγμός των δύο μεταθέτει τον κλήρο στα παιδιά τους, Αγαμέμνονα και Αίγισθο. Ο Αγαμέμνων θυσιάζει την Ιφιγένεια, ο Αίγισθος παρανομεί με την Κλυταιμνήστρα. Από κοινού σκοτώνουν τον Αγαμέμνονα και εκείνους εξοντώνει, κρατώντας την άκρη του καταραμένου νήματος, ο Ορέστης. Αυτός ο τελευταίος δικάζεται και αθωώνεται από τον Αρειο Πάγο στην Αθήνα και ο κύκλος του αίματος κλείνει.

Ο Αισχύλος δεν είναι επικός, είναι δραματικός ποιητής. Ασχολείται με την τελευταία φάση, πυκνώνοντας τα προηγούμενα μέσα στον θεατρικό χρόνο. Παράλληλα με την πορεία των ανθρώπινων γεγονότων υπάρχει κι η πορεία των ουρανίων. Οι Ερινύες αντιπροσωπεύουν μια παλιά θεϊκή τάξη πραγμάτων, οι “νέοι θεοί” (ο Απόλλων και η Αθηνά), με πανταχού ακουγόμενο τον Δία επικεφαλής, εκπροσωπούν τη νέα τάξη και χρησιμοποιούν μια νέα δογματική αρχή: “πάθει μάθος”. Οπως μπορεί κανένας να εικάσει η νέα αυτή αρχή έρχεται να καταλύσει την παλιότερη Δίκη. Η Δίκη, όπως τουλάχιστον ανιχνεύεται στα σπαράγματα των Ιώνων Φιλοσόφων, σημαίνει ούτε λίγο ούτε πολύ Ισορροπία, δυναμική όμως. Είναι εκείνη η ευπαθής “αρμονία” του Ηράκλειτου “εκ των διαφερόντων”. Η σύνθεση των αντιθέτων. Οι παλαιοί θεοί κατοικούν τον Μύθο, οι νέοι εισάγουν την ανθρωπότητα στην Ιστορία.

Ο κύκλος που έσπασε

Να γιατί ο Ευριπίδης ήταν ο τραγικότερος των τραγικών, γιατί ήταν περισσότερο “ιστορικός”. Η γνώση, το μάθος μεταθέτει την ευθύνη στον άνθρωπο. Τώρα η επιστροφή είναι δυσκολότερη, γιατί είναι συνειδητή. Αυτό το νόημα έχει η παρουσία των Αθηναίων δικαστών στον Αρειο Πάγο. Εχει το ίδιο νόημα με την παράδοση του Νόμου στον Μωυσή στο Σινά. Οι θεοί, παλιοί και νέοι, συμφιλιωμένοι, αποσύρονται και εποπτεύουν, δεν μετέχουν πια στα ανθρώπινα. Η φύση συνεχίζει να κινείται “κατ’ έριν και χρεών”, ο άνθρωπος γίνεται ιστορικός, πορεύεται “κατά φόβον και πειθώ”. Η ανθρωπότητα, πριν από το τέλος της “Ορέστειας”, ήταν τραγικά αδιέξοδη, ακολουθούσε έναν ματωμένο κυκλικό δρόμο. Μετά την “Ορέστεια” ο κύκλος έσπασε, έγινε ευθεία, χωρίς τέρμα, άπειρη. Η γνώση και η ευθύνη έκαναν τον άνθρωπο πιο τραγικό, δηλαδή ελεύθερο. Τώρα πλέον ο άνθρωπος δεν εκλέγεται, εκλέγει. Ανάμεσα στις Συμπληγάδες του Φόβου και της Πειθούς, χωρίς ελπίδα επιστροφής, ούτε καν την ψευδαίσθηση της ελπίδας που είχε στην τροχιά του κύκλου, κινείται στην ατέρμονη πορεία του, πάντα προς τα εμπρός.

Αυτές οι σκέψεις μας οδήγησαν να θεωρήσουμε την “Ορέστεια” το όριο του δυτικού πολιτισμού. Και οι ίδιες πάλι σκέψεις οδηγούν στο συμπέρασμα πως ο Χριστιανισμός έθεσε αυτό το όριο, σαν έσχατο λόγο της βεβαίωσής του. Η συνέχεια της “Ορέστειας” στον Ντοστογιέφσκι. Ο Ρασκόλνικοφ είναι ο Ορέστης του Χριστιανισμού. Ο Ορέστης μετά την αθώωσή του. Ο τραγικότερος. Πιστεύω πως είναι σφάλμα να πιστεύουμε πως η “Ορέστεια” δίνει τη λύση στην ανθρώπινη περιπέτεια του αδιεξόδου. Κάτι τέτοιο θα ήταν αντιδιαλεκτικό, δηλαδή αντιελληνικό. Προτείνει ΜΙΑ λύση. Το σημαντικό είναι πως τη λύση αυτή την αποδεχόμαστε ακόμη. Με αυτό το κριτήριο κάνουμε ιστορία και με αυτό ερμηνεύουμε την ιστορία. Δεχθήκαμε πως ο τρόπος που βλέπουμε κάθε φορά τον Αισχύλο μας κρίνει. Κάθε τρόπος είναι μια ατραπός. Αν απαντήσουμε στο ερώτημα σήμερα, θα βρούμε και το ήθος και το ύφος, με το οποίο οφείλουμε να ανεβάζουμε στη σκηνή το μεγαλειωδέστερο ποιητικό δημιούργημα του θεάτρου.

Οι φυσικοί πάλι σήμερα ξαναθέτουν το πρόβλημα των αρχών. Πλουσιότεροι σε γνώσεις, συστηματικοί, όχι όμως περισσότερο σοφοί και φωτισμένοι από τους Ιωνες προγόνους τους ξαναθέτουν το ερώτημα περί του όντος. Η φύση συνεχίζει να “κρύπτεται”. Και να σημαίνει. Η ανάγκη, η τύχη, ο λόγος, το μετρήσιμο και το απροσδιόριστο, το νείκος και η φιλότης, επανέρχονται και απαιτούν μια θέση στη λύση του αδιεξόδου. Ο κόσμος άπτεται και σβέννυται μέτρα ή αμέτρως; Η Δίκη ξαναβάζει το πόδι της ανάμεσά μας. Αμφισβητείται η ανθρώπινη λογική, απειλείται η δικαιοσύνη, κλονίζεται η πολιτική πρακτική, βάλλεται η κατεστημένη η ηθική και κοινωνική τάξη. Στα ανθρώπινα πράγματα πότε επικρατεί ο Φόβος, ο Τρόμος και το ένστικτο, πότε η Πειθώ υποκαθιστά τη βία και πότε το “Κράτος” ΕΙΝΑΙ η Πειθώ.

Επίκαιρος και τρωτός

Ποτέ ο Αισχύλος δεν ήταν πιο επίκαιρος και ποτέ δεν ήταν πιο τρωτός. Τα πράγματα δείχνουν πως αγγίζουμε τα όρια. Η “Ορέστεια” στέκεται εκεί και μας περιμένει προφητική, προεξαγγελτική παράθεση. Τα μεγάλα έργα είναι μεγάλα, όσο κρίνονται. Θαυμάζω σημαίνει απορώ, δηλαδή βρίσκομαι μπροστά σε ένα αδιέξοδο που με ερεθίζει. Θαυμασμός δε σημαίνει αποχαύνωση, παραίτηση και χάσκουσα παραδοχή».

Θα συνεχίσω την επόμενη εβδομάδα με τα προβλήματα μορφής της «Ορέστειας».