Ποιο κτίριο της Αθήνας θα πρωταγωνιστήσει στην αλλαγή της;

Οποια και αν είναι η αιτία – πολιτική βούληση ή συλλογική απόφαση –, η πόλη της Αθήνας αλλάζει. Οι πολεοδομικοί μετασχηματισμοί επηρεάζουν την αρχιτεκτονική της ισορροπία. Ενώ οι όποιες χωρικές παρεμβάσεις προκαλούν μετατοπίσεις στις στοιβάδες του χρόνου πάνω στις οποίες η πόλη εναποθέτει τις μνήμες της. Τα «Πρόσωπα» ζήτησαν από τους αρχιτέκτονες, θεωρητικούς και της πράξης, να σκεφτούν το δικό τους Top-5 (δημόσιου ή ιδιωτικού έργου) που ανταποκρίνεται στην αθηναϊκή αρχιτεκτονική ιστορία και να απαντήσουν στο σύγχρονο ερώτημα: Ποιο παλιό κτίριο – εμβληματικό ή και «ταπεινό» – που προβάλλει στον αστικό ιστό έχει κατά τη γνώμη σας δυνατότητες να πρωταγωνιστήσει στους μετασχηματισμούς της σύγχρονης πόλης; Μπορεί να διατηρηθεί η συλλογική μνήμη της πόλης αν τα κτίριά της χάνονται, φθείρονται, μεταβάλλονται εξωτερικά ή αλλάζει η χρήση τους;

Μάνθα Ζαρμακούπη

Δύο ρωμαϊκά περιστύλια ως συνδετικά στοιχεία

Τα κτιριακά συγκροτήματα τα οποία κατά τη γνώμη μου έχουν τη δυνατότητα να πρωταγωνιστήσουν στους μετασχηματισμούς του αστικού ιστού της σύγχρονης Αθήνας είναι δύο περιστύλια, ή quadriporticusi, της ρωμαϊκής περιόδου: η Αγορά του Καίσαρα και του Αυγούστου, η λεγόμενη Ρωμαϊκή Αγορά, και η Βιβλιοθήκη του Αδριανού. Η κατασκευή τους – της πρώτης στα τέλη του 1ου αι. π.Χ. και της δεύτερης στις αρχές του 2ου αι. μ.Χ. – μεταμόρφωσαν τότε την πόλη της Αθήνας. Εισήγαγαν σχεδιαστικές τεχνοτροπίες από τη Ρώμη, όπου χρησιμοποιήθηκε η αρχιτεκτονική μορφή της τετράπλευρης στοάς στα αυτοκρατορικά fora και στα quadriporticusi ως το mise en scène της αυτοκρατορικής εξουσίας και της δήλωσης κυριαρχίας στα οικοσυστήματα που βρίσκονταν υπό τον έλεγχο της Αυτοκρατορίας.

Η Αρχαία Αγορά με τις υπάρχουσες μακρές ελληνιστικές στοές της – για παράδειγμα, τη Στοά του Αττάλου – παρουσίαζε παραδειγματικά την κλασική και ελληνιστική αρχιτεκτονική παράδοση. Η κατασκευή της Ρωμαϊκής Αγοράς, η οποία ως σχεδιαστική πρόταση είναι συμφυής με την αρχιτεκτονική των περιστυλίων των ελληνιστικών γυμνασίων και ανακτόρων (για παράδειγμα, το πρόσφατα αναστυλωμένο ανάκτορο των Αιγών) και αγορών (για παράδειγμα, η αγορά της Πέλλας), συνέχισε την παράδοση αυτή. Με τη Βιβλιοθήκη του Αδριανού, όμως, εισήχθησαν στην πόλη των Αθηνών οι νέες τάσεις σχεδιασμού της Ρώμης. Το σχέδιο του quadriporticus, το οποίο περικλείει κήπο, έγινε το καθοριστικό στοιχείο των αστικών κέντρων σε όλη την Aυτοκρατορία και εισήγαγε στην Αθήνα την έννοια της χρήσης της κιονοστοιχίας ως ένα σχεδιαστικό πλαίσιο το οποίο αρθρώνει και διαπραγματεύεται σχέσεις εξουσίας. Η στοά από φρυγικό μάρμαρο, η οποία πλαισίωνε και όριζε τον περικλειόμενο κήπο της Βιβλιοθήκης, υποδήλωνε την πρόσβαση στον υλικό πλούτο από τα άκρα της Aυτοκρατορίας και την κυριότητα της Ρώμης στα αθηναϊκά οικοσυστήματα.

Το μεγαλύτερο ενδιαφέρον για εμάς όμως είναι ότι οι στοές των δύο αυτών περιστυλίων όχι μόνο εισήγαγαν καινοτόμα σχέδια και δημιούργησαν οπτικά εντυπωσιακά μαρμάρινα σκηνικά τα οποία υποδήλωναν σχέσεις εξουσίας, αλλά και μια «αρχιτεκτονική σύνδεσης και διέλευσης» για να χρησιμοποιήσουμε τη διάσημη έκφραση του William MacDonald. Αυτή τους η ιδιότητα ως συνδετικών στοιχείων του αστικού ιστού με οδηγεί να τα προτείνω εδώ. Η δημιουργική ένταξη αυτών στη σύγχρονη πόλη σήμερα θα αποτελούσε μια μοναδική ευκαιρία για να ανακαλέσουμε τη χρήση τους ως οργανικών στοιχείων του αστικού ιστού με δυναμικές ιστορικές και θεωρητικές αναφορές στο παρελθόν.

Ανάλογες δημιουργικές σχέσεις και αναφορές στο παρελθόν της πόλης παρουσιάζουν επίσης για μένα το Κτίριο Αβέρωφ του Λύσανδρου Καυταντζόγλου, η Νεοκλασική Τριλογία Αθηνών των αδερφών Χάνσεν και Ερνστ Τσίλερ, το Κτίριο Διοίκησης της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδας του Mario Botta, το Μουσείο Μπενάκη στην Πειραιώς των Ανδρέα Κούρκουλα και Μαρίας Κοκκίνου και η διαμόρφωση της πλατείας Μοναστηρακίου των Νίκου Καζέρου, Ζηνοβίας Κωτσοπούλου, Βάσως Μανιδάκη, Χριστίνας Παρακεντέ και Ελένης Τζιρτζιλάκη.

g

Νίκος Καζέρος

Κτίρια στου Ψυρή και «ασαφή εδάφη»

Η σύγχρονη Αθήνα, κατά το πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα, χαρακτηρίζεται από την εντατικοποίηση της τουριστικής δραστηριότητας και την αυξανόμενη εμπλοκή επιχειρήσεων, ιδρυμάτων και διαφόρων φορέων στη διαμόρφωσή της. Αυτό γίνεται ιδιαίτερα αισθητό στο διαφαινόμενο νέο αστικό δίπολο, κέντρο – παραλιακό μέτωπο (κατ’ ευφημισμόν, «αθηναϊκή Ριβιέρα»).

Στο αθηναϊκό μητροπολιτικό συγκρότημα εντοπίζονται παλιά κτίρια που το καθένα θα μπορούσε να συμβάλει, με μεγαλύτερη ή μικρότερη ένταση, στους μετασχηματισμούς της πόλης. Αυτή η διαπίστωση μας οδηγεί να αναρωτηθούμε τι είδους μετασχηματισμούς εννοούμε και πώς ορίζεται το πλαίσιό τους. Επίσης, επαναφέρει το θεμελιώδες ζήτημα για το ιδιωτικό και το δημόσιο στην πόλη και τη σχέση τους με τη συλλογική μνήμη ή, καλύτερα, με τις διαφορετικές συλλογικές μνήμες της πόλης. Πώς λοιπόν ένα κτίριο συνδέεται με την αστική συλλογική μνήμη, και μάλιστα σε συνθήκες επανάχρησής του; Η περίπτωση του ανασχεδιασμένου και αναμορφωμένου κτιρίου του Τ. Ζενέτου στη λεωφόρο Συγγρού, ένα κτίριο αναφοράς της μεταπολεμικής αθηναϊκής αρχιτεκτονικής που σήμερα στεγάζει το ΕΜΣΤ, μάλλον καταχωρείται στη συλλογική εκείνη μνήμη και ειδικότερα την αρχιτεκτονική ως διαμελισμένο, για λόγους δημοσίου συμφέροντος, επαναχρησιμοποιημένο κτίριο.

Στο κέντρο της Αθήνας, ανάμεσα στην πληθώρα των μπουτίκ ξενοδοχείων, των διαμερισμάτων βραχυχρόνιας μίσθωσης (Airbnb), των άδειων κτιρίων και των διαμερισμάτων που εγκαταλείπονται από τους κατοίκους τους λόγω του τουριστικού εξευγενισμού, παραμένουν ενδιαφέροντα κτίρια διαφορετικής κλίμακας και χρονικών περιόδων. Αν ο τρόπος επανάχρησής τους αποφύγει να συντονιστεί με το έντονο φαινόμενο μιας συνεχώς διευρυνόμενης εμπορευματοποίησης της αθηναϊκής αστικότητας τότε, ενδεχομένως, αυτά να διαδραματίσουν έναν ισχυρό ρόλο στην πόλη. Ενδεικτικό παράδειγμα ως προς αυτόν τον ρόλο είναι το κτίριο της Διπλαρείου Σχολής στην πλατεία Θεάτρου, εφόσον δεν μετατραπεί σε ένα ακόμα ξενοδοχείο. Στη γειτονική περιοχή Ψυρή, το κενό κτίριο της Πυροσβεστικής στην οδό Σαρρή που παλιότερα φιλοξενούσε τη σχολή της, το διώροφο κτίριο στη γωνία των οδών Αριστοφάνους και Τάκη (πρώην υποκατάστημα της Εμπορικής Τράπεζας) και το κτίριο του ΙΚΑ στην οδό Πειραιώς. Ομως, στα παραπάνω κτίρια συνυπολογίζω και μη κτίρια, χωρίς αυτό να αποτελεί παραδοξότητα. Αναφέρομαι στο δίκτυο των κενών χώρων στις περιοχές του Ψυρή, του Κεραμεικού και του Μεταξουργείου, όπου επικρατεί ελεύθερα, ασχεδίαστα, η φυσική βλάστηση. Κι αυτό γιατί διαμορφώνουν, εξίσου με τα προαναφερόμενα κτίρια, τον αστικό χαρακτήρα περιοχών της σύγχρονης Αθήνας λειτουργώντας ως «ασαφή εδάφη», ως ανάσες προοπτικής και ελεύθερης κίνησης για τους κατοίκους και τους επισκέπτες της.

g

Κατερίνα Κούρκουλα – Hannes Gutberlet (en – route – architecture)

Να αξιοποιήσουμε τις σταθερές της πόλης

«Μνήμη είναι ό,τι αντιστέκεται στον χρόνο»

Aldo Rossi

Πρέπει στην Αθήνα να αποφασίσουμε ποια είναι τα μνημεία μας. Μνημεία, όχι με την έννοια των σπουδαίων κτιρίων, αλλά ίχνη υλικών, λόφοι, ρέματα, δρόμοι που συγκροτούν τη συλλογική μνήμη και τον χαρακτήρα της πόλης μας. Τα στοιχεία που έχουν τη «δύναμη» να μείνουν σταθερά ενώ γύρω τους όλα αλλάζουν. Τα κομμάτια του αστικού μας ιστού τα οποία μας βοηθoύν να καταλάβουμε ότι είμαστε σε μια πόλη η οποία είχε ένα παρελθόν, ένα παρόν και να φανταστούμε και ένα μέλλον. Η κατανόηση ότι η πόλη μας έχει αναπτυχθεί μέσα στους αιώνες, πως έχει κατοικηθεί και από άλλους, την κάνει πλούσια και ανθεκτική.

Η ευθύνη για την επιμέλεια των μνημείων, αυτών των σταθερών αναφορών της μνήμης, είναι συλλογική. Μέσα από αυτά συγκροτείται η αίσθηση της κοινής ταυτότητας μιας κοινωνίας. Αυτές οι σταθερές αναφορές επιτρέπουν στα υπόλοιπα στοιχεία της πόλης να μεταλλάσσονται στον χρόνο και η πόλη να παραμένει αναγνωρίσιμη.

Η πόλη είναι δυναμική κατάσταση και ένα από τα μεγαλύτερα προτερήματά της είναι η ικανότητά της να αλλάζει συνεχώς γύρω από κάποια σταθερά σημεία. Κτίρια / στοιχεία της Αθήνας που έχουν αντισταθεί στον χρόνο είναι το Hilton, το αθηναϊκό περίπτερο, το Καλλιμάρμαρο, το οικοδομικό τετράγωνο της Αθήνας, η Πειραιώς, το κτίριο Αβέρωφ στο Πολυτεχνείο (Λύσανδρος Καυτανζόγλου).

Οι ανάγκες μας και ο τρόπος ζωής μας αλλάζουν και μία πόλη πρέπει να μπορεί να ανταποκρίνεται σε αυτές τις εξελίξεις. Για να μπορέσουμε να ανταποκριθούμε σε αυτές τις προκλήσεις, πρέπει να κατανοήσουμε σε βάθος τα σταθερά, αυτά που συγκροτούν την ταυτότητα της πόλης, και γύρω από αυτά, να επιτρέψουμε και να δρομολογήσουμε όλες τις απαραίτητες αλλαγές. Στα σταθερά στοιχεία της Αθήνας, πέρα από τα ιστορικά ίχνη, θα προσθέταμε και τα χαρακτηριστικά της μεταπολεμικής αθηναϊκής ανάπτυξης. Κυρίως το μικρό μέγεθος του οικοδομικού τετραγώνου (από τα μικρότερα στην Ευρώπη), τη μικρή μονάδα κατοίκησης – την πολυκατοικία – και την ύπαρξη ενός πυκνού δικτύου μικρών δρόμων. Σε αυτό τον καμβά μικρής ψηφίδας πρέπει να επέμβουμε και να γίνουμε ευρηματικοί. Πώς μπορεί το ψηφιδωτό αυτό να αναβαθμιστεί μειώνοντας τον χώρο του αυτοκινήτου και αποδίδοντάς τον στον πεζό και στο πράσινο. Αν κάποιοι από αυτούς του δρόμους είχαν τη δυνατότητα να μεταλλαχθούν σε κοινόχρηστους χώρους, στο μήκος ενός τετραγώνου και διάσπαρτα μέσα στην πόλη, μπορεί η αίσθηση της γειτονιάς να άλλαζε.

Η σημαντική κατευθυντήρια δύναμη για τις σύγχρονες πόλεις είναι η περιβαλλοντολογική ισορροπία. Η επέμβαση στα κτίρια πρέπει να πάρει σοβαρά υπόψη της τη δυνατότητα επανάχρησης και ανακύκλωσης με στόχο τη μείωση του ενεργειακού αποτυπώματος.

Η αξιοποίηση των σταθερών – μνημείων της Αθήνας, των στοιχείων που αντιστέκονται και η ευρηματική επέμβαση στα στοιχεία που αλλάζουν είναι αυτό που θα εξασφαλίσει την ταυτότητα αλλά και την ανθεκτικότητα της Αθήνας στις νέες περιβαλλοντικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι πόλεις τον 21ο αιώνα.

g

Παρασκευή Μπαμπάλου-Νουκάκη

Το πρόβλημα της σύγχρονης ομοιομορφίας

Η πόλη είναι φυσικό να μετασχηματίζεται, καθώς δεν αποτελεί μια στατική εικόνα, αλλά ένα σχήμα σταθερά μεταβαλλόμενο, δυναμικό, εννοιολογικά διαταραγμένο. Το πρόβλημα είναι το μέγεθος αυτής της μεταβολής. Τα κτίρια που μετατρέπονται σε κατοικίες airbnb ή ξενοδοχεία και σαρώνουν κυριολεκτικά κυρίως τις περιοχές του κέντρου τείνουν να δημιουργήσουν μια ομοιόμορφη εικόνα συγχρονικότητας. Στην περίπτωση της Αθήνας υπάρχει κίνδυνος να μην είναι αναγνωρίσιμες οι διαφορετικές ιστορικές περίοδοι της πόλης, εκεί όπου ακουμπά η συλλογική μνήμη.

Το κτίριο που έχει δυνατότητες να πρωταγωνιστήσει θεωρώ πως είναι το Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας, λόγω ιστορικότητας του κτιρίου και φυσικά λόγω περιεχομένου, που θα αποτελέσει ορόσημο στους μετασχηματισμούς της πόλης τα επόμενα χρόνια. Σε τι βάθος χρόνου βέβαια, είναι άγνωστο. Γιατί αυτό το κράτος που απαξιώνει κάθε δημόσιο θεσμό και λειτουργία δεν μπορώ να φανταστώ πώς θα αντεπεξέλθει σε μιας τέτοιας έκτασης και σημασίας έργο. Παρά τις αιτιολογημένες ενστάσεις του κλάδου μας για τη διαδικασία διενέργειας του διαγωνισμού, το αποτέλεσμα αποτελεί ένα ποιοτικό και ήπιο κτίριο, που αποφεύγει προκλητικούς εντυπωσιασμούς, όπως προτάθηκαν από την πλειονότητα των συμμετεχόντων. Αν επίσης διατυπώνονται ερωτήματα για την ένταξη του έργου στον αστικό ιστό της Αθήνας, θεωρώ πως ο David Chipperfield έχει αποδείξει την ικανότητά του για την εγγραφή ενός έργου στα συμφραζόμενα, με την εξαιρετική James Simon Gallery στο Νησί των Μουσείων στο Βερολίνο.

Τα έργα που θα επέλεγα επειδή ανταποκρίνονται στην αθηναϊκή αρχιτεκτονική ιστορία είναι:

n Δύο πολυκατοικίες: η Μπλε Πολυκατοικία του αρχιτέκτονα Κυριάκου Παναγιωτάκου, δεκαετία του ’30 στην πλατεία Εξαρχείων, και η Πολυκατοικία στην Μπενάκη, των Δημήτρη και Σουζάνας Αντωνακάκη, δεκαετία του ’80 στον Λόφο του Στρέφη. Εργα καινοτόμα και μοναδικά, και όχι μόνο για την εποχή τους.

n Το Δημοτικό Σχολείο στα Πευκάκια του Δημήτρη Πικιώνη, δεκαετία του ’30, κορυφαίο έργο της περιόδου ανάμεσα σε μια σειρά υποδειγματικών σχολικών κτιρίων της εποχής.

n Το Μουσείο Φασιανού του Κυριάκου Κρόκου, δεκαετία του ’90, για τη χειροποίητη προσέγγιση της κατασκευής, και το Μουσείο Μπενάκη στην Πειραιώς, των Μαρίας Κοκκίνου και Ανδρέα Κούρκουλα, αρχές του 21ου, για τη λιτότητα των εκφραστικών του στοιχείων και μέσων.

g

Κώστας Τσιαμπάος

Τι μαθαίνουμε από τα κτίρια όταν «μιλάνε»

Τα κτίρια μιλάνε· μιλάνε συνεχώς και μας λένε πράγματα που μας αφορούν. Αρκεί να ενδιαφέρει και εμάς να τα ακούσουμε, να τα μάθουμε, να αναζητήσουμε το παρελθόν τους. Γιατί τα όσα έχουν τα κτίρια να μας πουν εξαρτώνται κυρίως από τη δική μας διάθεση να τα πλησιάσουμε.

Σήμερα, που μια νέα αθηναϊκή ανοικοδόμηση εξαφανίζει καθημερινά δεκάδες ηλικιωμένα κτίρια 60 και 80 και 100 ετών, αξίζει να δούμε τα κτίρια γύρω μας και να τα παρακολουθήσουμε προσεκτικά όταν μονολογούν ή, ακόμα καλύτερα, όταν συνομιλούν μεταξύ τους, έτσι που στέκονται δίπλα-δίπλα ή απέναντι το ένα από το άλλο. Τι θα έλεγε π.χ. ένα σχολείο του 1935 σε ένα συγκρότημα γραφείων του 2020; Ενα κρατικό μέγαρο του 1960 σε ένα εμπορικό κέντρο του 1985; Μια τυπική πολυκατοικία του 1975 σε ένα ξενοδοχείο του 2000; Μια ισόγεια μονοκατοικία του 1910 σε ένα μεταμοντέρνο μουσείο του 1990; Ενα εγκαταλελειμμένο εργοστάσιο του 1920 σε μια προαστιακή έπαυλη του 1980;

Γιατί δεν υπάρχει αμφιβολία ότι αν προσκαλούσαμε επώνυμα και ανώνυμα κτίρια της Αθήνας να συμμετέχουν σε έναν τέτοιο φανταστικό διάλογο θα μαθαίναμε πολλά: ένα νεοκλασικό δημόσιο κτίριο, όπως το Πανεπιστήμιο του Χάνσεν, θα μας μιλούσε για την εδραίωση του νέου κράτους· ένα μεσοπολεμικό δημοτικό σχολείο, όπως αυτό στην Κωλέττη του Μητσάκη, θα μας μιλούσε για την ηρωική εκπαιδευτική μεταρρύθμιση· μια μεταπολεμική μονοκατοικία, όπως αυτή στην οδό Κυκλάδων του Προβελέγγιου, θα μας μιλούσε για τη διεκδίκηση μιας νέας καθημερινότητας· ένα πολιτισμικό ίδρυμα, όπως το Ωδείο Αθηνών του Δεσποτόπουλου, θα μας μιλούσε για την αναζήτηση της μοντέρνας κοινότητας· ένα ανοιχτό πάρκο, όπως αυτό της Φιλοθέης του Πικιώνη, θα μας μιλούσε για την ποιητική της αρχιτεκτονημένης υλικότητας. Αλλά και μια τυπική πολυκατοικία θα μας μιλούσε για την ανάπτυξη της μεσαίας τάξης· μια μικρή βιοτεχνία του ιστορικού κέντρου θα μας μιλούσε για την καινοτομία της μικρής επιχειρηματικότητας· ένα προαστιακό ταβερνάκι θα μας μιλούσε για την απόλαυση του ελεύθερου χρόνου· μια συνοικιακή παιδική χαρά θα μας μιλούσε για την ανάδειξη και φροντίδα της παιδικότητας.

Τελικά αυτό που θα διατηρούσε τη συλλογική μνήμη της πόλης θα ήταν η συνύπαρξη όλων αυτών των κτιρίων που, ως σύνολο, μεταφέρουν στο σήμερα ποικίλες μορφές, άγνωστες ιστορίες, φρέσκιες ιδέες και ιδιαίτερες ζωές. Και μέσα από τη φθαρτή τους υλικότητα σηκώνουν ένα φορτίο πολύτιμο για το σήμερα, αλλά και για τις επόμενες γενιές.

Ας σταθούμε δίπλα σε αυτά τα κτίρια και ας τα ακούσουμε. Ισως σιγά-σιγά, μάθουμε να μιλάμε και εμείς μαζί τους.

g

Δημήτρης Φιλιππίδης

Τα μυστήρια της συλλογικής μνήμης στην πόλη

Ενα κτίριο από μόνο του δεν μπορεί να σηκώσει εύκολα το βάρος του μετασχηματισμού της σύγχρονης πόλης. Χρειάζεται υποχρεωτικά ενίσχυση από παραπληρωματικές ενέργειες μέσα στον αστικό ιστό που να υποστηρίξουν το εγχείρημα, κι αυτές μπορεί να ανήκουν σε διάφορους τομείς, από «αρχιτεκτονικές χειρονομίες» στον δημόσιο χώρο έως επεμβάσεις οικονομικής ενίσχυσης και επένδυσης με στόχο το «ξαναζωντάνεμα» μιας γειτονιάς π.χ. που έχει πάρει τον κατήφορο. Βέβαια, σημασία έχει και η προέλευση της επέμβασης: δημόσια ή ιδιωτική (ή και μείγμα των δύο), γιατί έτσι ορίζονται οι στόχοι, ανομολόγητοι ή διαφημιζόμενοι, του λεγόμενου «πλαισίου επέμβασης».

Η περιλάλητη, αλλά και τόσο αόριστη, συλλογική μνήμη μπορεί δυνητικά να έχει ως έναυσμα μια καθαρά υλική υπόσταση (ως στοιχεία του χώρου) που παραμένει κριτικά αναγνωρίσιμη, μορφολογικά ή λειτουργικά, αλλά μπορεί να στηρίζεται σε καθαρά νοητικές διεργασίες, όπως ανάκληση παλιών εμπειριών, που έχουν μικρή ή έμμεση σχέση με τι υπάρχει ή διατηρείται σε κάποιο σημείο της πόλης. Αν και φανερά πέφτει θύμα κατευθυνόμενης χειραγώγησης της κρίσης του κοινού, η συλλογική μνήμη παραμένει ατίθαση και απρόβλεπτη – ευτυχώς.

Η αρχιτεκτονική ιστορία είναι έτσι κι αλλιώς μια κατασκευή που διοχετεύεται με τέτοιον τρόπο στο κοινό ώστε να τροφοδοτεί και να χειραγωγεί μια τεχνητή συλλογική μνήμη. Οπότε ένα πλήθος «Αθηναιολόγων» στο πρόσφατο παρελθόν έχουν φροντίσει να στήσουν ένα «απείκασμα» (καθρέφτισμα) της πόλης που συνίσταται από επίλεκτα κτίρια-ορόσημα. Οι Αθηναιολόγοι του Κλασικισμού π.χ. έχουν αναδείξει την Τριλογία της οδού Πανεπιστημίου αλλά και το ανώνυμο διώροφο με τις Καρυάτιδες στην οδό Ασωμάτων. Οι αντίστοιχοι του Μοντερνισμού έχουν υμνήσει την Μπλε Πολυκατοικία στα Εξάρχεια αλλά και τα ανώνυμα μονώροφα-διώροφα στα Κάτω Πατήσια, ενώ οι πιο πρόσφατοι ψαγμένοι γοητεύονται από έναν συνδυασμό του Πικιώνη στον Λουμπαρδιάρη με τις προαστιακές βίλες του Ν. Βαλσαμάκη. Ομως η Ιστορία τραβάει αμέριμνη τον δρόμο της, επινοώντας νέες αντιφάσεις.