Ο «Λουκής Λάρας» {LF}στο μικροσκόπιο

Τον Οκτώβριο του 2023 κυκλοφόρησε από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, στη σειρά «Παλαιά κείμενα, νέες αναγνώσεις», ο Λουκής Λάρας του Δημήτρη Πολυχρονάκη, με την εκδοτική φροντίδα της Ειρήνης Λυδάκη. Φέρει τον υπότιτλο Το άλλο 1821 και περιλαμβάνει 183 σελίδες κειμένου και 284 σελίδες ερμηνευτικής ανάλυσης, οι οποίες διαρθρώνονται σε δεκατρία κεφάλαια. Η ασυνήθιστα μεγάλη της έκταση αλλά και η φυσιογνωμία της την καθιστούν μονογραφία και όχι εισαγωγή στο μυθιστόρημα του Βικέλα. Η ανάγνωση του Δημήτρη Πολυχρονάκη είναι κειμενοκεντρική αλλά η προσέγγισή του είναι αποκλειστικά ιδεολογική.

Ο Δημήτρης Πολυχρονάκης απομονώνει με μεθοδικό τρόπο τα θέματα του Λουκή Λάρα που τον ενδιαφέρουν, τα αναλύει εξαντλητικά και ιχνηλατεί την ιδεολογική συνάφεια και την καταγωγή τους, με δύο κύριους άξονες αναφοράς. Ο πρώτος άξονας είναι η ευρωπαϊκή ιστορία των ιδεών, την οποία γνωρίζει πολύ καλά, και κατεξοχήν η αγγλική εμπειριοκρατία (εμπειρισμός) από την εποχή του Τζον Λοκ. Ο δεύτερος άξονας είναι τα δοκίμια του ίδιου του Βικέλα, τα οποία μαζί με τις μεταφράσεις του υπερβαίνουν κατά πολύ σε όγκο την πρωτότυπη λογοτεχνική του παραγωγή αλλά παραμένουν άγνωστα στο ευρύ κοινό. Φωτίζει έτσι «τον Βικέλα διά του Βικέλα».

Στο επίκεντρο της ανάλυσης του Δημήτρη Πολυχρονάκη τίθενται καίριες ιδεολογικές πτυχές της εμπορικής δραστηριότητας του πρωταγωνιστή Λουκή Λάρα αλλά και του ίδιου του Βικέλα, που εγκαταστάθηκε στο Λονδίνο και δραστηριοποιήθηκε στο εμπόριο ήδη το 1852, σε ηλικία 17 ετών. Πέρα από την ηθική, κοινωνική και θρησκευτική διάσταση του εμπορίου, ο μελετητής εξετάζει τα παρεπόμενά του, ένα από τα οποία είναι η καθημερινότητα του εμπόρου και πώς τη διαταράσσει και τελικά την ανατρέπει η ξαφνική εισβολή της ιστορίας με τη μορφή της Επανάστασης του 1821 (όπου σωστά ο Δημήτρης Πολυχρονάκης διαφοροποιείται από την άποψη του αείμνηστου Παναγιώτη Μουλλά) και ένα δεύτερο ο ρεαλισμός του Λουκή Λάρα, πάντα από ιστορική και ιδεολογική και όχι από λογοτεχνική σκοπιά.

Η συγκροτημένη, θεωρητικά τεκμηριωμένη και άκρως διαφωτιστική ανάλυση του Δημήτρη Πολυχρονάκη αποτελεί, όπως ανέφερα, μονογραφία, που απευθύνεται στον ενημερωμένο αναγνώστη και όχι σε κάποιον που αναζητεί μια σύντομη, κατατοπιστική και εύληπτη εισαγωγή στον Λουκή Λάρα. Και οι δύο κατηγορίες αναγνωστών θα χρειαστεί ίσως να ξεφυλλίσουν βοηθητικά και τον Λουκή Λάρα της Μαριάννας Δήτσα («Ερμής» 1991, «Εστία» 1999), που έφυγε από τη ζωή τον περασμένο Δεκέμβριο.

Ο Λουκής Λάρας και
η γλώσσα της «φυγής»

Ο υπότιτλος Το άλλο 1821 συνοψίζει τρόπον τινά την ανάγνωση του Δημήτρη Πολυχρονάκη, η οποία αναλύει την ιδεολογία του μυθιστορήματος έχοντας προ οφθαλμών την αντίθετη εικόνα, δηλαδή την καθιερωμένη ηρωική και πατριωτική απεικόνιση της Επανάστασης. Ο μελετητής εμβαθύνει σε διαπιστώσεις του κειμένου, όπως η παρακάτω δήλωση του γέροντα Λουκή Λάρα (το 1879 που πρωτοδημοσιεύεται το έργο ο Βικέλας είναι 44 ετών!):

«Εκ της ιστορίας των ατόμων αποτελείται η του έθνους, την δε ιστορίαν της ελληνικής παλιγγενεσίας δεν συγκροτούν τα κατορθώματα μόνα των επί γης και θαλάσσης προμάχων της, αλλά και οι διωγμοί και αι σφαγαί και αι ατιμώσεις των αόπλων και ασθενών, και η εγκαρτέρησις αυτών εν τη δυστυχία, και η εις τον Θεόν πεποίθησις ήτις ενίσχυσε και εν τέλει επραγματοποίησεν, έστω και εν μέρει, τας περί καλλιτέρου μέλλοντος ελπίδας των. Ας ευλογώμεν επί τούτω τον Θεόν και ας αποθάνομεν οι γέροντες ημείς με την ελπίδα, ότι θα εκπληρωθώσιν εις το μέλλον ολόκληροι αι εθνικαί ημών ευχαί. Αλλ’ είθε να μη επιφυλάσσονται εις τας νεοτέρας των Ελλήνων γενεάς αι δοκιμασίαι τας οποίας ημείς υπέστημεν. Είθε τα ιδικά μας μαρτύρια να θεωρηθώσιν αρκούσα και διά το μέλλον πληρωμή εις της ειμαρμένης το βιβλίον!».

Πρόκειται για αποτίμηση της «ιστορίας της ελληνικής παλιγγενεσίας» που συμπυκνώνει τον πυρήνα του «άλλου 1821», μόνο που δεν επιβεβαιώνεται από την εξιστόρηση των γεγονότων. Ο πρώτος λόγος είναι γιατί στον πρωταγωνιστή φτάνει μόνον ο «απόηχος» των πολεμικών γεγονότων και των παθών των αμάχων, όπως ορθά παρατηρεί ο Δημήτρης Πολυχρονάκης, με κύρια εξαίρεση την κακοποίηση και την αυτοκτονία της Ανδριάνας. Ο δεύτερος λόγος είναι γιατί ο Λουκής Λάρας συνιστά ουσιαστικά ένα ημερολόγιο διαρκούς φυγής του πρωταγωνιστή: από τη Σμύρνη γυρίζει στη Χίο όπου μετακινείται διαρκώς λόγω της τουρκικής επέλασης, καταφεύγει στη Μύκονο και την Τήνο, επιστρέφει λαθραία στη Χίο, και τελικά εγκαθίσταται στη Σύρο, από όπου μετεγκαθίσταται οριστικά στο Λονδίνο.

Ανεξάρτητα από το γεγονός ότι ορισμένες μετακινήσεις του, όπως αυτή στο Αργος, γίνονται στο πλαίσιο επαγγελματικής δραστηριότητας, η στατιστική κρίσιμων γλωσσικών στοιχείων είναι αποκαλυπτική για την απεικόνιση της συμπεριφοράς του ήρωα. Κυριαρχεί συντριπτικά το λεξιλόγιο της «φυγής» [107 περιπτώσεις της «φυγής» και του «φεύγω», συνθέτων και παραγώγων τους] και του «φόβου και του «τρόμου» [94], και ακολουθούν το λεξιλόγιο της «ησυχίας» [62], της «αναμονής» και της «υπομονής» [57], της «ελπίδας» [41] και της «σιωπής» [33]. Τα παραπάνω γλωσσικά στοιχεία εντυπώνονται στον αναγνώστη λόγω της μικρής έκτασης του κειμένου.

Για να αντιληφθεί ο αναγνώστης τη σημασία της παραπάνω στατιστικής, αρκεί να αναφέρω ότι οι μνείες της «ειρήνης» και του «πολέμου» είναι ελάχιστες (αντίστοιχα 4 και 9) και κυρίως συμβατικές. Η εξιστόρηση των γεγονότων δεν επιτρέπει να αναπτυχθεί η συνείδηση της «εγκαρτέρησης» και των «δοκιμασιών», τις οποίες προβάλλει ο γέρων Λουκής, διότι ο πρωταγωνιστής «φεύγει» διαρκώς, «τρομοκρατημένος» από την απειλή της επερχόμενης βίας, ενώ η κρισιμότητα των περιστάσεων τού προκαλεί αμήχανη «σιωπή». Η συνείδηση που αναπτύσσει δεν αφορά την «ελπίδα» για «ειρήνη» αλλά για «φιλήσυχη διαβίωση», η οποία αποτελεί την προϋπόθεση για την άσκηση εμπορικής δραστηριότητας.

Ο Λουκής Λάρας δέχτηκε σοβαρή κριτική για τον «αντιπατριωτικό» χαρακτήρα του, αλλά το θέμα είναι σύνθετο. Πρώτον, διότι η γλώσσα της «φυγής» συνιστά πρωτόγνωρη και ιδιότυπη εκδοχή αντιηρωικής συμπεριφοράς, η οποία δεν συνοδεύεται πουθενά από τη διαπίστωση «δειλίας» (οι 3 σχετικές περιπτώσεις αφορούν άλλα συμφραζόμενα). Δεύτερον, διότι η παραπάνω γλωσσική στατιστική δεν εμφανίζεται στο χειρόγραφο του Λουκά Ζίφου αλλά την εισήγαγε σκόπιμα ο Βικέλας, κατά τη λογοτεχνική επεξεργασία των περιπετειών του ομώνυμου ήρωα. Τρίτον, διότι ο Βικέλας εισήγαγε επιπλέον μια γεροντική φωνή που παρεμβαίνει συστηματικά και σχολιάζει ή εξωραΐζει τη νεανική συμπεριφορά από εθνική και ηθική σκοπιά. Μάλιστα, στο τέλος του Β΄ κεφαλαίου εξηγεί ότι ο «πατριωτισμός» ήταν άγνωστος στον νεαρό Λουκή Λάρα («πατριωτισμός μου [ήτο] το ισοζύγιον») και αναπτύχθηκε εκ των υστέρων. Ο αναγνώστης δυσκολεύεται να αξιολογήσει τη συνολική συγγραφική πρόθεση που υποδηλώνει ακαθόριστη ή και συγκεχυμένη στόχευση και ενδεχομένως προϋποθέτει διαφορετικά ακροατήρια.

Ο Λουκής Λάρας και η Ηρωίδα της Ελληνικής Επαναστάσεως

Σωστά παρατηρεί ο Δημήτρης Πολυχρονάκης ότι το δράμα των αμάχων αυτό καθ’ εαυτό δεν αποτελούσε νέο θέμα και ότι η πρωτοτυπία του Λουκή Λάρα έγκειται στον τρόπο που το χειρίστηκε ο Βικέλας. Στα κείμενα που το πραγματεύτηκαν συγκαταλέγει την Ηρωίδα της Ελληνικής Επαναστάσεως του Στέφανου Ξένου (1853-1855, Λονδίνο 1861). Είναι αλήθεια ότι το μυθιστόρημα του Ξένου, που αριθμεί περίπου 1.000 σελίδες μεγάλου σχήματος, αφιερώνει αρκετό χώρο στο δράμα των αμάχων, όπως στις σφαγές της Χίου. Αν όμως ο αντίλογος στη διαρκή φυγή και αποφυγή του επαναστατικού αγώνα που αντιπροσωπεύει ο ρεαλιστικός Λουκής Λάρας συνίσταται στην εθελοντική, διαρκή, ολοκληρωτική, αγωνιστική και ηρωική συμμετοχή στην Επανάσταση, αυτός έχει έναν και μόνον εκπρόσωπο, τη ρομαντική Ηρωίδα της Ελληνικής Επαναστάσεως. Ο Θρασύβουλος και η Ανδρονίκη, οι νεαροί ήρωες του μυθιστορήματος, δεν ανήκουν στην κοινότητα των πολεμιστών αλλά εντούτοις συμμετέχουν ξεχωριστά, αγωνιζόμενοι δίπλα σε ιστορικές μορφές, σε όλα τα σημαντικά επεισόδια της Επανάστασης, από τη Μολδοβλαχία μέχρι το Ναβαρίνο. Υπάρχουν δύο ακόμη λόγοι που τοποθετούν το μυθιστόρημα του Ξένου στον αντίποδα του Λουκή Λάρα. Η Ηρωίς υπήρξε εξαιρετικά δημοφιλές ανάγνωσμα, αφενός λόγω της συναρπαστικής σύνθεσης της μυθοπλασίας με το χρονικό της Επανάστασης και αφετέρου διότι για τον μέσο αναγνώστη αναπλήρωνε την ιστορία της Εθνεγερσίας, υποκαθιστώντας και αυτήν ακόμη την «Ιστορία» του Σπυρίδωνος Τρικούπη (ολοκληρώθηκε το 1856-1857).

Ο Λουκής Λάρας και
τα μυθιστορήματα του Ο. Σκοτ

Ο Λουκής Λάρας χαρακτηρίστηκε αρχικά από την κριτική «διήγημα», ενώ το χειρόγραφο του Ζίφου αναφέρει ότι ο Βικέλας σκόπευε «να γράψη ανώνυμόν μυθιστόρημα». Ο Παναγιώτης Μουλλάς θεωρούσε τον Λουκή Λάρα «ιστορικό μυθιστόρημα», που όμως έχει αποβάλει τον όγκο του, έχει χαμηλώσει τον τόνο του και έχει ανοίξει τον δρόμο του προς την προσωπική μαρτυρία. Προβληματική είναι, κατά τη γνώμη μου, μια άλλη άποψη, που θέλει τον Βικέλα τον πρώτο και μοναδικό Ελληνα κληρονόμο του ιστορικού μυθιστορήματος του Ουώλτερ Σκοτ, ο οποίος μάλιστα τήρησε με θρησκευτική ευλάβεια τις μυθιστοριογραφικές αρχές του. Μιλώντας για τους ήρωες του Σκοτ, ο Γκέοργκ Λούκατς εξήγησε ότι λειτουργούν στο πλαίσιο μιας μεγάλης κοινωνικής κρίσης και αποστολή τους είναι «να φέρουν σε ανθρώπινη επαφή» τις ανταγωνιστικές δυνάμεις που συγκρούονται σε αυτήν. Τον χαρακτήρα αυτόν εγκαινίασε ο ήρωας (Edward) Waverley του ομώνυμου μυθιστορήματος, που ο Σκοτ δημοσίευσε ανώνυμα το 1814. Συνεπώς, η ομοιότητα με τον ήρωα του Βικέλα δεν στοιχειοθετείται.

Ο Λουκής Λάρας
και τα ομηρικά έπη

Η προνομιακή συνάφεια του μυθιστορήματος με το έπος έχει προϊστορία που ξεκινάει με τη γένεση του αρχαίου μυθιστορήματος από τη μήτρα της ομηρικής Οδύσσειας και εμφανίζεται δυναμικά ακόμη και τον 21ο αιώνα, ενώ τον 20ό αιώνα απασχόλησε σπουδαίους θεωρητικούς της λογοτεχνίας. Φαίνεται ότι ο Βικέλας είχε συνείδηση αυτής της προνομιακής σχέσης και την ανέδειξε με τρόπο ευρηματικό. Πράγματι, η μοναδική σύνδεση της αφήγησης με την κλασική γραμματεία αφορά τρεις μεταφορικές παραπομπές στα ομηρικά έπη: (α) «Εκάστη οικογένεια είχεν Ιλιάδα συμφορών» [προκειμένου για τις σφαγές της Χίου], (β) «καταφυγών και αυτός εις Τήνον μετά Οδύσσειαν παθημάτων» [προκειμένου για τον αρραβωνιαστικό της μεγαλύτερης αδελφής του Λουκή], και (γ) «ο μη δυνάμενος να περιμένει επί δεκαπέντε ημέρας το ατμόπλοιον, αναγκάζεται, και σήμερον έτι, να εκτίθεται εις περιπλανήσεις ομοίας προς τας του Οδυσσέως και των συντρόφων του» [προκειμένου για τις μετακινήσεις με ιστιοφόρα]. Μέσα στα αντιηρωικά συμφραζόμενα του Λουκή Λάρα η «αναμέτρηση» με τα ομηρικά έπη έχει προφανή ειρωνική λειτουργία. Ειδικότερα, η Ιλιάδα του Ομήρου, το ιδρυτικό πολεμικό έπος, αξιοποιήθηκε συχνά ως πρότυπο αναφοράς για το «έπος» του 1821 και τους αγωνιστές του, ενώ εδώ συνδέεται με την τύχη των αμάχων. Οι δύο μνείες της Οδύσσειας είναι σκόπιμα υπερβολικές και υποβαθμίζουν το ομηρικό έπος στο επίπεδο της καθημερινότητας. Ο Βικέλας αποκαλύπτει έτσι την ειδολογική του συνείδηση ως μυθιστοριογράφου αλλά μόνο για να υπαινιχθεί την απόσταση που χωρίζει τον Λουκή Λάρα από τα ομηρικά έπη.

Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης