Η «ΓΟΗΤΕΙΑ» ΤΟΥ ΣΟΒΑΤΕΠΙΟΥ* ΣΤΗΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ

Προετοιμάζοντας μια μεγάλη έκθεση αρχιτεκτονικής για τα ΕΥΡΩΠΑΛΙΑ, που πραγματοποιήθηκαν στις Βρυξέλλες το 1982, επεδίωξα να συναντήσω τον αρχιτέκτονα Αρη Κωνσταντινίδη στο γραφείο του στην οδό Ρηγίλλης, με στόχο να του ζητήσω υλικό, σχέδια και φωτογραφίες από τα έργα του. Με δυσκολία δέχθηκε να με συναντήσει και πολύ διστακτικά πέρασα τη στενή πόρτα εισόδου του ημιυπόγειου γραφείου του και βρέθηκα σε έναν ενιαίο υποφωτισμένο χώρο με σχεδιαστήρια, στα οποία, όπως φαινόταν, δεν δούλευε πλέον κανείς. Ολα τακτοποιημένα, με τους παραλληλογράφους και τα τρίγωνα στημένα προσεκτικά, τα φωτιστικά σβηστά, μέσα σε μια μελαγχολική ατμόσφαιρα ερημίας.

Με υποδέχθηκε πολύ συγκρατημένος ενισχύοντας την αμηχανία μου, νέος αρχιτέκτονας τότε, μπροστά σε μία από τις πιο καταξιωμένες προσωπικότητες του τόπου. Αφού του εξήγησα τι ακριβώς προετοιμάζαμε, τι ακριβώς ήθελα, εισέπραξα μια παρατεταμένη σιωπή και ένα βλέμμα αυστηρότητας. Και αντί να μου απαντήσει σε αυτά που του ζητούσα, άρχισε να μου μιλά απαξιωτικά για τη γενιά μου, για το πόσο άσχετοι, αδιάβαστοι και ανίκανοι είμαστε, για τους διδάσκοντες στις σχολές αλλά και τους έλληνες αρχιτέκτονες γενικότερα. Βούρκωσα! Τον άκουγα αποσβολωμένος. Ενώ περίμενα από έναν τόσο σημαντικό άνθρωπο να με ενθαρρύνει για την πρωτοβουλία να τον τιμήσουμε, αυτός συνέχιζε απτόητος τα αρνητικά σχόλια. Μέχρι που πήρα το θάρρος να τον διακόψω και συγκινημένος του είπα αυτό που αισθανόμουν. Δεν θυμάμαι ακριβώς τι του είπα, αλλά θυμάμαι πολύ καλά την έκφρασή του. Αιφνιδιάστηκε. Μου γύρισε την πλάτη και απομακρύνθηκε προς την είσοδο του γραφείου, όπου έμεινε εκεί σιωπηλός. Στεκόταν εκεί για πολλή ώρα, μέχρι που γύρισε προς το μέρος μου, με πλησίασε και με γαλήνιο ύφος μού πρότεινε να βγούμε έξω για έναν περίπατο. Το δέχθηκα αμέσως σαν μια λύτρωση. Ηθελα να πάρω λίγο αέρα, να βγω έξω από αυτόν τον καταθλιπτικό χώρο που είχε τόσο φορτιστεί.

ΑΓΩΝΙΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΓΟΗΤΕΥΣΕΙΣ. Περπατώντας, όλα άλλαξαν. Ο δύσκολος αυτός άνθρωπος άρχισε να μου μιλά για τον εαυτό του, για τις αγωνίες του, για τις δυσκολίες να τον κατανοήσουν, καθώς και τις μεγάλες απογοητεύσεις. Στη συνέχεια άρχισε να ενδιαφέρεται για μένα, να με ρωτά με μια παράξενη τρυφερότητα. Κάποια στιγμή ένιωσα το χέρι του να κρατά το δικό μου, και έτσι, περπατώντας στο πάρκο, συνέχισε να μου μιλάει για την αρχιτεκτονική.

Θυμάμαι μόνο ότι μετά τα τόσα έργα που έχει κάνει, αυτό που τον γοητεύει και τον απασχολεί αυτή την εποχή είναι το σοβατεπί και η διαδρομή του μέσα στο αρχιτεκτονικό έργο. Το μέγεθός του, το υλικό, αν πρέπει να εξέχει από τον τοίχο ή να είναι πρόσωπο με αυτόν, πώς συναντιέται στις γωνίες ή με τις κάσες των κουφωμάτων, τις ντουλάπες ή με τις σκάλες και πώς συνεχίζει στο πλάι των σκαλιών ή ακόμη αν θα πρέπει σε κάποιους χώρους να καταργηθεί. Με ξάφνιασε ύστερα από τόσα έργα η εμμονή του σε ένα επουσιώδες αρχιτεκτονικό στοιχείο και στις κατασκευαστικές λεπτομέρειες που τον απασχολούσαν. Δεν ξέχασα ποτέ αυτούς τους προβληματισμούς του και έκτοτε σε κάθε έργο νοιαζόμουν και εγώ ιδιαίτερα για τα σοβατεπιά.

Είχε πια νυχτώσει όταν επιστρέψαμε καλοδιάθετοι στο γραφείο του, μετά τον συναρπαστικό αυτόν και αναπάντεχο περίπατο. Ηταν η στιγμή που περίμενα να ανοίξει τα συρτάρια του και να μου δώσει τις φωτογραφίες και τα σχέδια που του είχα ζητήσει, έτοιμος να ετοιμάσω το χαρτί παραλαβής και να το υπογράψω. Η απάντησή του όμως ήταν κάθετη. Μου είπε ξεκάθαρα ότι αυτά που χρειαζόμαστε μπορούμε να τα πάρουμε από το βιβλίο του. Του εξήγησα ότι έτσι δεν θα είχαμε καλό αποτέλεσμα. Επανήλθε στο αρχικό αυστηρό του ύφος, επαναφέροντας και πάλι την ίδια αμηχανία.

ΧΑΡΙΣΜΑΤΙΚΟΣ «ΠΡΩΤΟΜΑΣΤΟΡΑΣ». Τον χαιρέτησα σφίγγοντάς του το χέρι και έφυγα μπερδεμένος και άπρακτος. Μπήκα στο αυτοκίνητο και παρέμεινα, θυμάμαι, σιωπηλός επί ώρα, με τη μηχανή σβηστή, προσπαθώντας να συνειδητοποιήσω τι είχα βιώσει. Αδειος και γεμάτος ταυτόχρονα. Συγκινημένος και θυμωμένος ταυτόχρονα, προσπαθώντας να καταλάβω την ιδιάζουσα αυτή συμπεριφορά και τις αντιδράσεις αυτού του σημαντικού ανθρώπου, τις μεταπτώσεις που με τάραξαν, μιας μοναχικής πια προσωπικότητας ανάμεσα στην επιτυχία και στο αδιέξοδο. Οταν έπειτα από λίγα χρόνια (το 1993) πληροφορήθηκα την ελεύθερη πτώση του στον ακάλυπτο της πολυκατοικίας, συνειδητοποίησα πόσο βασανιστική είναι η ζωή ενός χαρισματικού «πρωτομάστορα», που αναζήτησε επίμονα την αρχετυπικότητα, σε έναν τόπο σαν την Ελλάδα.

*Η στενή οριζόντια λωρίδα από ξύλο, μάρμαρο, πλακάκι ή μωσαϊκό, που καλύπτει το κάτω μέρος του τοίχου όπου ενώνεται με το δάπεδο