Εκείνοι {LF}που στέκονταν απέναντι {LF}στον Βενιζέλο

Προέρχομαι από τη μεριά του πατέρα μου από μια βενιζελική οικογένεια, αλλά βρέθηκα και στο ευρύτερο πλαίσιο μιας εκπαιδευτικής διαδρομής που αναγνώριζε τον Ελευθέριο Βενιζέλο ως τον μοναδικό δρώντα πολιτικό στην περίοδο που ξεκινά από τους Βαλκανικούς Πολέμους και φτάνει μέχρι το καθεστώς Μεταξά. Θα χρειαστεί να περάσει περίπου ένας αιώνας, να υπάρξει μια ιστορική αποκατάσταση της Εκτέλεσης των Εξι και να αναδειχθούν οι τουλάχιστον προβληματικές δικονομικές συνθήκες της, καθώς και να έρθουν κάποια έργα αναφοράς, όπως του Σπ. Πλουμίδη (Τα Μυστήρια της Αιγηίδος) και του Σ. Ριζά (Το Τέλος της Μεγάλης Ιδέας), ώστε όχι μόνο να φωτιστούν πολλές αθέατες πλευρές της περιόδου που σήμανε το τέλος της Μεγάλης Ιδέας και αναδιάταξε γεωγραφικά αλλά και καταγωγικά τον σύγχρονο Ελληνισμό, αλλά και να ανοιχτεί και σε άλλα πεδία η ιστορική ματιά μας.

Δύο νέα βιβλία έρχονται να φωτίσουν τον αντιβενιζελισμό ως πολιτικό, κοινωνικό αλλά και οργανωσιακό φαινόμενο, αλλά θα έλεγα ότι έρχονται επίσης για να δώσουν μια υπόσταση πολλών επιπέδων σε ένα φαινόμενο που δεν υπήρξε ούτε ενιαίο ούτε συμπαγές και χωρίς ενιαίες πολιτικές εκφράσεις. Δυο βιβλία που, αν και γραμμένα με διαφορετικό ύφος και με διαφορετικούς κεντρικούς άξονες, καλύπτουν μια περίοδο από το 1917 ως το 1928, δίνοντας ένα μεγάλο ιστορικό εύρος στη μελέτη του φαινομένου της παρατάξης και των προσώπων που αποτελούσαν το αντίπαλον δέος στον Βενιζέλο.

Ιωάννης Δασκαρόλης

Η σύγκρουση
ανάμεσα στον Τσαλδάρη και τον Μεταξά

Συμπληρώνονται φέτος 100 χρόνια από την πρώτη αβασίλευτη δημοκρατία του ελληνικού κράτος του 1924. Ο Ιωάννης Δασκαρόλης, συγγραφέας του βιβλίου «Δημοκρατικά Τάγματα» που είχαμε παρουσιάσει στο Βιβλιοδρόμιο, παρουσιάζει μια επεξεργασμένη μορφή της διδακτορικής του διατριβής, για ένα θέμα από αυτά που συνηθίζει να καταπιάνεται και αφορούν θεωρητικά μικρές θεματικές ενότητες άγνωστες για την περίοδο, που όμως βοηθούν στη συνολική κατανόηση της περιόδου. Ετσι και εδώ παρουσιάζει τον Μεταξά ως υπέρμαχο και στυλοβάτη του κοινοβουλευτισμού παρουσιάζοντας δύο φορές και σχετική του δήλωση στη Βουλή, ως έναν εκπρόσωπο ενός αρκετά προοδευτικού ρεύματος για δεδομένα της εποχής, ενώ στον αντίποδα στέκεται ο μετριοπαθής μεν αλλά επικεφαλής των «σκληρών» του αντιβενιζελισμού Π. Τσαλδάρης.

Η μελέτη του εμπεριέχει όλα όσα μπορεί να φανταστεί κάποιος για την ταραχώδη περίοδο του Μεσοπολέμου: πολιτικές συγκρούσεις γύρω από το πολιτειακό, παρασκηνιακές επεμβάσεις του Στρατού, φτώχεια και προσφυγική δυστυχία, αντικομμουνισμό και Βενιζέλο. Σε αυτά ο συγγραφέας προσθέτει μια πλειάδα ειδικών επιμέρους θεμάτων που έχει μελετήσει και έχει παρουσιάσει κατά καιρούς, όπως η πολιτική συμπεριφορά της εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης, τα αναπτυξιακά έργα της εποχής, οι συγκρούσεις προσφύγων – γηγενών, η ιδεολογική ιδιοσυστασία του αντιβενιζελισμού και φυσικά τα Δημοκρατικά Τάγματα, που στην αφήγησή του έχουν έναν ισχυρότερο ρόλο από όσο είχαν σε όλη την καθιερωμένη βιβλιογραφία, ίσως και κάπως δυσανάλογο με την πραγματική τους βαρύτητα.

Αλλά το κυρίως θέμα που ο Δασκαρόλης εισάγει με τεράστιες λεπτομέρειες δεν είναι καν η σύγκρουση του τίτλου του βιβλίου που λειτουργεί ίσως λίγο παραπειστικά, αλλά ο αντιβενιζελισμός. Η μελέτη είναι μια αξονική τομογραφία του αντιβενιζελισμού, με πληροφορίες και λεπτομέρειες που για πρώτη φορά έρχονται στο φως. Από μόνη της αυτή η συμβολή του κάνει το έργο απαραίτητο στη μεσοπολεμική βιβλιογραφία.

Ο Δασκαρόλης παραμένει περιορισμένος στο κυρίως θέμα του και είναι σαφές ότι έχει δουλέψει κάθε παράγραφο και στην τελευταία της λεπτομέρεια, ενώ η μελέτη διαπνέεται από την αρχή που φτάνει τα όρια της εμμονής όλο το περιεχόμενό να υποτάσσεται στο κυρίως θέμα της.

Είναι σαφής η αντιπαραβολή του συγγραφέα μεταξύ ενός νεωτεριστή Μεταξά και ενός συντηρητικού Τσαλδάρη, η οποία περιγράφεται αρκετά αναλυτικά, αλλά ο συγγραφέας τελικά δεν παίρνει θέση στην κρίση ποια είναι η σωστή τροχιά για το κράτος και την κοινωνία. Η μελέτη του φαίνεται ότι αμφιταλαντεύεται μεταξύ των δύο αντιλήψεων χωρίς να παίρνει μια σαφή θέση.

Η μελέτη είναι εξαντλητικά τεκμηριωμένη, προϊόν βαθιάς έρευνας και επεξεργασίας, αλλά νομίζω ότι ίσως να αποδειχθεί λίγο δυσνόητη στον μέσο αναγνώστη της, ειδικά σε κάποια κομμάτια που απαιτούν άριστη γνώση της ελληνικής μεσοπολεμικής ιστορίας για να γίνουν απολύτως κατανοητά. Ο Δασκαρόλης δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει σχεδόν το σύνολο της μεσοπολεμικής βιβλιογραφίας και να αναμείξει πληροφορίες και σκέψεις από μαρξιστές, φιλελεύθερους ή αντιβενιζελικούς συγγραφείς.

Ελισάβετ Παπαχρήστου

Ανοίγοντας ένα μεγάλο και δύσκολο ιστορικό κεφάλαιο

Η μελέτη της Ελισάβετ Παπαχρήστου για τον αντιβενιζελισμό της περιόδου 1917-1920, δηλαδή της περιόδου που καλύπτει τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο – δεχόμαστε ότι τα χρονικά όρια του Α’ Παγκοσμίου για πολλές χώρες είναι διαφορετικά από τα συμβατικά, κάτι που ισχύει και για την Ελλάδα –, βασίζεται κυρίως στα πρακτικά της Βουλής και στον αντιβενιζελικό Τύπο της εποχής και μας φέρνει μια σειρά από πολλές νέες ενδιαφέρουσες πληροφορίες για τον αντιβενιζελισμό της περιόδου. Στον κορμό της βασικής αυτής πρωτογενούς ύλης, η Παπαχρήστου εντάσσει υλικό από παλαιότερες εμβληματικές εργασίες αναφοράς, όπως είναι η Εγκυκλοπαίδεια του ελληνικού Τύπου και το ιστορικό λεξικό των κοινοβουλευτικών κομμάτων που εκδόθηκε πρόσφατα, ενώ αξιόλογη είναι και η δευτερογενή της βιβλιογραφία, αν και όχι ίσως εξαντλητική.

Η δομή της μελέτης αποτελείται από τέσσερις ενότητες∙ η πρώτη καλύπτει την ενοποίηση του διαιρεμένου κράτους υπό τον Βενιζέλο και τους Φιλελεύθερους. Η δεύτερη ενότητα καλύπτει την επαναφορά της Βουλής της 31ης Μαΐου 1915, την αποκαλούμενη από τους αντιβενιζελικούς ως «Βουλή των Λαζάρων», επωνυμία που έμεινε διαχρονική αλλά δεν χρησιμοποιείται στην παρούσα μελέτη. Η τρίτη ενότητα αφορά τους μηχανισμούς καταστολής που ανέπτυξε το βενιζελικό κράτος για να επιβληθεί στους αντιπάλους του και, τέλος, η τέταρτη ενότητα περιλαμβάνει την κορύφωση της αντιπαράθεσης των δύο πολιτικών κόσμων στις παραμονές των εκλογών του 1920.

Η Παπαχρήστου ορθά επισημαίνει ότι η Ηνωμένη Αντιπολίτευση κινήθηκε όχι από ένα ενιαίο πολιτικό πρόγραμμα αλλά κυρίως απέναντι στον κοινό αντίπαλο που ήταν ο Βενιζέλος και απέναντι στις αυθαιρεσίες μιας μακρόχρονης διακυβέρνησης που είχε μονίμως τα χαρακτηριστικά ειδικής συνθήκης. Το βιβλίο της Παπαχρήστου μοιάζει να είναι μια μεγάλη και χρήσιμη εισαγωγή για να ανοίξει ένα μεγάλο και δύσκολο ιστορικό κεφάλαιο.

Η μελέτη του αντιβενιζελισμού, των προσώπων που το συγκρότησαν και των όποιων συνδετικών ιστών μας βοηθά να καταλάβουμε καλύτερα τη μεσοπολεμική περίοδο, μια περίοδο γεμάτης με όχι τόσο «ήπιες» εμφυλιοπολεμικές συρράξεις αλλά και εσωτερικές αναταράξεις στα δύο βασικά πολιτικά στρατόπεδα. Κυρίως όμως μας βοηθά να διερευνήσουμε διαιρετικές τομές που θα τις συναντήσουμε με ακόμη πιο επώδυνο τρόπο τα επόμενα χρόνια.