Η ευθύνη των υπουργών και ο έλεγχος του Δικαστηρίου του Στρασβούργου

Η ευθύνη είναι μια θεμελιώδης συγκολλητική θεσμική ουσία μεταξύ εκείνων που ασκούν εξουσία και των ανθρώπων που συναποτελούν τον Δήμο μια συντεταγμένης πολιτείας. Η εμπιστοσύνη αποτελεί την προϋπόθεση για την άσκηση των αρμοδιοτήτων και η λογοδοσία τη φυσική συνέπεια της ευθύνης. Εάν οι κυβερνώντες υπερβούν τα όρια της νομιμότητας, τότε λογική συνέπεια είναι να αναλάβουν την ευθύνη της παρεκτροπής. Πολιτικά, δηλαδή να λογοδοτήσουν, να ελεγχθούν και ενδεχομένως να απομακρυνθούν από τα δημόσια πράγματα. Ενίοτε οι συνέπειες μπορεί να είναι και τιμωρητικού ποινικού ή και αποζημιωτικού χαρακτήρα, εφόσον οι πράξεις τους επέφεραν βλάβη σε ανθρώπους ή στο Δημόσιο. Οταν οι ελληνικοί ελεγκτικοί μηχανισμοί αποτυγχάνουν στον ελεγκτικό τους ρόλο, οι διεθνείς θεσμοί, όπως το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, μπορούν να αναπληρώσουν το κενό, ανάλογα με τις αρμοδιότητές τους.

Τι συμβαίνει όταν κάποιος υπουργός αποδειχτεί ότι είχε ευθύνη για πράξεις και παραλείψεις της διοίκησης οι οποίες έπληξαν τα θεμέλια του κράτους δικαίου στην Ελλάδα; Ποιος είναι ο βαθμός ευθύνης τους και ποιες οι συνέπειες που τους αναλογούν; Γιατί, εάν δεν υπάρχει καμία, τότε ακυρώνεται η έννοια της λογοδοσίας και της απόδοσης ευθυνών. Θα αναφερθώ στα παρακάτω παραδείγματα, στα οποία οι αρμόδιοι υπουργοί είχαν άμεση εμπλοκή στα όσα οδήγησαν στη διεθνή καταδίκη της Ελλάδας, και τη καταβολή αποζημιώσεων, ενώ οι ίδιοι δεν υπέστησαν την παραμικρή συνέπεια. Το αντίθετο, θα έλεγε κανείς.

Η απόφαση του Δικαστηρίου του Στρασβούργου σχετικά με τις οροθετικές γυναίκες (O.G., 23.1.2024) απέδωσε δικαιοσύνη και ξεσκέπασε σοβαρές παραβιάσεις δικαιωμάτων του ανθρώπου που συντελέστηκαν με άμεση ευθύνη των  υπουργών Υγείας Ανδρέα Λοβέρδου και Δημόσιας Τάξης Μιχάλη Χρυσοχοΐδη το 2012: δημοσιοποίηση προσωπικών δεδομένων και αιμοληψία χωρίς συναίνεση, που συνιστούν παραβίαση του δικαιώματος στην προσωπική ζωή. Για χρόνια ανυπεράσπιστες γυναίκες διαπομπεύονταν, ευάλωτες ομάδες στοχοποιήθηκαν μέσα από θεσμικό και αστυνομικό αυταρχισμό, εξυπηρετώντας ευθέως πολιτικά εκλογικά συμφέροντα. Αποδιοπομπαίοι τράγοι κατασκευάστηκαν με τη βοήθεια εισαγγελικών λειτουργών και δημοσιογράφων που ανακύκλωσαν τον φόβο και κραυγαλέα ψέματα (ο υπουργός Υγείας δήλωνε στα Ηνωμένα Εθνη ότι η διασπορά του ιού ΗΙV στην Ελλάδα οφείλεται στις εκδιδόμενες αφρικανές γυναίκες). Το ναυάγιο του Φαρμακονησίου (Δεκέμβριος 2014) στοίχισε τη ζωή έντεκα προσφύγων, γυναικόπαιδων, με ευθύνη του Λιμενικού. Οι επιζώντες υπέστησαν εξευτελιστική μεταχείριση, ενώ οι δικαστικές αρχές έκλεισαν αβασάνιστα την υπόθεση. Αυτά διαπίστωσε το Δικαστήριο του Στρασβούργου (Safi, 7.7.2022) και καταδίκασε την Ελλάδα. Παρόμοια είναι και η απόφαση που αφορά τα όσα συνέβησαν τον Σεπτέμβριο του 2014, όταν απρόκλητοι πυροβολισμοί του Λιμενικού προκάλεσαν τον θάνατο ενός πρόσφυγα, τραυματίζοντας έναν άλλον (Alkhatib, 16.1.2024). Ο τότε αρμόδιος υπουργός Μιλτιάδης Βαρβιτσιώτης εξήρε τις πρακτικές βίαιης απομάκρυνσης των προσφύγων-μεταναστών στη θάλασσα και καταφέρθηκε κατά όσων μίλησαν για ευθύνες.

Σε συνέπεια αυτών των καταδικαστικών αποφάσεων, η Ελλάδα εκτέθηκε διεθνώς και αποζημίωσε από το δημόσιο ταμείο τα θύματα των παραβιάσεων. Οι τότε υπουργοί, αλλά και όσοι από θέση ευθύνης, αφού έβλαψαν τη χώρα και κατέστρεψαν ανθρώπινες ζωές, δεν λογοδότησαν ποτέ σαν να μην είχαν καμία ευθύνη. Γιατί η ατιμωρησία (ποινικά και πολιτικά) φαίνεται να είναι τελικά ο κοινός τόπος σε όλες αυτές τις ιστορίες, σε βάρος της δικής μας δημοκρατίας και του δικού μας κράτους δικαίου που με τόσο κόπο έχει οικοδομηθεί.

Ο Κωστής Τσιτσελίκης είναι καθηγητής δικαίου δικαιωμάτων του ανθρώπου στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας