Ενας αστερισμός καλοσύνης, δυναμισμού και δημιουργίας

Υπάρχουν στην πόλη μας και στη χώρα μας ορόσημα κύρους, πολιτισμού και αξιοπρέπειας, τα οποία συχνά θεωρούνται από όλους εμάς  δεδομένα και υπάρχοντα, σχεδόν από μόνα τους.

Σαν να υπήρχαν πάντοτε εκεί που τα βλέπουμε, σαν να υπάρχουν γιατί απλώς μια εποχή ένας ευαίσθητος άνθρωπος με γοητευτικό όραμα ή μια ομάδα ή μια οικογένεια αποφασισμένων ανθρώπων τα δημιούργησε και τα υποστηρίζει προκειμένου να αποκτηθεί στην Ελλάδα αυτογνωσία μέσω δημόσιας παιδείας, δημόσιας πνευματικής καλλιέργειας, προσβάσιμης σε κάθε ηλικία

Η αναφορά αυτή αφορά το Μουσείο Μπενάκη του οποίου η ανάπτυξη, η ποιότητα, οι ρίζες και οι στόχοι συνδέονται άρρηκτα με την Αιμιλία Γερουλάνου, η οποία μαζί με τον Μαρίνο Γερουλάνο και τον Αγγελο Δεληβορριά οδήγησαν το Μουσείο Μπενάκη στη νέα του ακμή και σε παραδειγματική θέση προσφοράς στο κοινωνικό σύνολο μέσω των τεχνών, των γραμμάτων και της δημόσιας ιστορίας.

Τιμώντας με το μικρό αυτό σημείωμα τη μνήμη της Αιμιλίας Γερουλάνου που έφυγε από κοντά μας προ τριών εβδομάδων, χρειάζεται να γραφτούν δυο λόγια για τη συγκρότησή της και για τους δρόμους που, καθόλου τυχαία, επέλεξε στη ζωή της.

Γεννημένη από ένα ζευγάρι εμβληματικών και ερωτευμένων ανθρώπων, του Παύλου Καλλιγά, στενού συνεργάτη του Ελευθέριου Βενιζέλου και νομάρχη στη «δύσκολη» Μακεδονία του Μεσοπολέμου, και της Ειρήνης Αντωνίου Μπενάκη, η νεαρή Αιμιλία Καλλιγά συνδύασε από τα πρώτα της βήματα τη (σπάνια) αστική νεωτερικότητα της Ελλάδας και τον δυναμικό πατριωτισμό και κοσμοπολιτισμό των Ελλήνων της Αλεξάνδρειας. Με τρόπο φυσικό ορίζεται ως αφετηρία της ζωής της η καλλιέργεια και η ευγένεια του τότε, ελληνικού μεγαλοαστισμού των μεταπολεμικών ετών.

Μετά την εξαιρετικά πρόωρη απώλεια του πατέρα της, δίπλα στη μητέρα της και στην ίδια στάθηκε στοργικά η οικογένειά του και ο θείος της και αδελφός του πατέρα της, Μαρίνος Καλλιγάς, διευθυντής της Εθνικής Πινακοθήκης από το 1949 έως την αποπομπή του από τη Χούντα το 1969.

Στο κλίμα του δημοτικισμού, του εκσυγχρονισμού και του ευρύτερου βενιζελισμού της μεταπολεμικής εποχής, η νεαρή Αιμιλία Καλλιγά επιλέγει τη γνώση και τη μόρφωση ως τα ουσιαστικά εφόδια για τη ζωή της και προφανώς όχι τη ρηχή κοσμικότητα. Σπουδάζει Αρχαιολογία στη Φιλοσοφική Αθηνών και εμβαθύνει ιδιαιτέρως τις γνώσεις της στη Βυζαντινή Τέχνη δίπλα στον Μανόλη Χατζηδάκη, εργαζόμενη και για την οργάνωση και προετοιμασία της έκθεσης «Βυζαντινή Τέχνη, Τέχνη Ευρωπαϊκή» που παρουσιάζεται στο Ζάππειο την άνοιξη του 1964.

Συνέδεσε άρρηκτα, με πολλή αγάπη, τη ζωή της με τον Μαρίνο Γερουλάνο και μαζί μεγάλωσαν τέσσερα ξεχωριστά παιδιά: τη Δέσποινα που χάσαμε δυστυχώς πολύ πρόωρα, την Ειρήνη, τον Παύλο και τη Μαρίνα.

Απολύθηκε στα πρώτα χρόνια της δικτατορίας από το Βυζαντινό Μουσείο, στο οποίο εργαζόταν ως αρχαιολόγος. Εδωσε έκτοτε όλη την πνευματική της ικμάδα και τον χρόνο της στο Μουσείο Μπενάκη, ιδρύοντας κατ’ αρχάς με επαγγελματισμό και όχι ως ερασιτεχνικό πάρεργο δύο πρωτοπόρα Τμήματα, το Φωτογραφικό Αρχείο και το Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων. Δουλεύοντας με εξαιρετικούς συνεργάτες, προχώρησε σε μια πολύ μεγάλη, συγκροτημένη και απαιτητική προσπάθεια, η οποία εξέλιξε μια μεγάλη συλλογή φωτογραφιών βυζαντινών αρχαιοτήτων σε ταξινομημένες φωτογραφικές αρχειακές ενότητες αλλά και σε φορέα εμπιστοσύνης και τελικά συγκέντρωσης μοναδικών φωτογραφικών αρχείων σπουδαίων επαγγελματιών φωτογράφων, όπως, μεταξύ άλλων, της Βούλας Παπαϊωάννου, της Nelly’s, του Κώστα Μπαλάφα, του Δημήτρη Χαρισιάδη και πολλών-πολλών άλλων σπουδαίων ελλήνων και ελληνίδων φωτογράφων.

Τα Εκπαιδευτικά Προγράμματα του Μουσείου, το πρώτο σχετικό Τμήμα Μουσείου στην Ελλάδα, στήθηκαν και αυτά από την Αιμιλία Γερουλάνου και τις συνεργάτιδές της με στόχο την εξοικείωση των παιδιών με την αφήγηση του Μουσείου όπως και με τα εκθέματά του. Πρότυπο είχε την οικειότητα που διαμορφώνεται με τα παιδιά στις δράσεις του Ελληνικού Οδηγισμού, ενός σημαντικού φορέα που ίδρυσε η μητέρα της και που η ίδια αγάπησε, στήριξε και διέδιδε μέχρι το τέλος της ζωής της.

Επέλεξε να μη «συνηθίσει» και να μην «προσαρμοστεί» στη δικτατορία και έδρασε χωρίς περιορισμούς συμμετέχοντας στην Εταιρεία Μελέτης Ελληνικών Προβλημάτων (ΕΜΕΠ) με μέλη του ΔΣ τον Γιάγκο Πεσματζόγλου, τον Ρόδη Ρούφο, τη Βιργινία Τσουδερού και πολλούς άλλους δημοκρατικούς επιστήμονες και λόγιους αντιστασιακούς από τον δημοκρατικό αστικό χώρο. Η ΕΜΕΠ έδρασε από το 1970 έως το 1972 και κατηύθυνε τη δράση της στη συγκρότηση «απαντήσεων» στον στείρο ελληνοπρεπή «πολιτισμό» της Χούντας. Κορυφαία εκδήλωση της ΕΜΕΠ ήταν η πρόσκληση στην Αθήνα του γερμανού αντιχουντικού συγγραφέα Γκίντερ Γκρας και η ομιλία του στο θέατρο Αλφα υπέρ της Δημοκρατίας.

Μετείχε σε ρόλο ουσίας είτε ως μέλος είτε ως πρόεδρος στη Διοικητική Επιτροπή του Μουσείου Μπενάκη στα χρόνια που με διευθυντή τον Αγγελο Δεληβορριά ολοκληρώθηκε η μεγάλη ανακατασκευή και η νέα μόνιμη έκθεση του κεντρικού κτιρίου στο Κολωνάκι, όπως και η κατασκευή και λειτουργία του πολιτιστικού κέντρου του Μουσείου στην οδό Πειραιώς. Χάραξε και εκείνη μαζί και με τον Μαρίνο Γερουλάνο τις νέες επιτυχείς κατευθύνσεις του Μουσείου.

Η απερίγραπτη καλοσύνη της, η διακριτικότητα και η ευγένειά της, η αισιοδοξία για κάθε αναποδιά και μεγάλη δυσκολία συνδέθηκαν με τον δυναμισμό της αποτελώντας μια από τις πλέον ουσιαστικές ηθικές «κληρονομιές» του Μουσείου Μπενάκη.

Ο Κωνσταντίνος Θ. Δημαράς έλεγε προ πολλών δεκαετιών πως είναι καθοριστικό για το έργο του ιστορικού ποιους μάρτυρες (συγγραφείς ή φυσικά πρόσωπα) επιλέγει να ακολουθήσει και μελετήσει, έτσι ώστε να φωτιστεί ουσιαστικά το παρελθόν που μελετάει. Σε αυτή την κατεύθυνση η Αιμιλία Γερουλάνου αποτελεί έναν αστερισμό ενδιαφέροντος, συγκίνησης και γοητείας.

Ο Τάσος Σακελλαρόπουλος είναι ιστορικός, υπεύθυνος των Ιστορικών Αρχείων του Μουσείου Μπενάκη.