Ο μεταρρυθμιστής που δεν κοιμόταν ποτέ

Ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός δεν κοιμόταν. Ηταν τόσο ανήσυχος για την ευημερία της αυτοκρατορίας του, τόσο βαθιά η ανάγκη του για έλεγχο, ώστε απλά δεν υπήρχε χρόνος για ξεκούραση. Ολα αυτά τα εξηγούσε στους υπηκόους του με τους νόμους που έβγαιναν συνεχώς από την κυβέρνησή του – έως και πέντε σε μία μόνο ημέρα –, μακρά, πολύπλοκα και περίπλοκα κείμενα για τα οποία ο αυτοκράτορας έδειχνε ιδιαίτερο προσωπικό ενδιαφέρον.

Ο ρυθμός εργασίας για όσους υπηρετούσαν τον Ιουστινιανό πρέπει να ήταν εξοντωτικός και ίσως δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι βρήκε λίγους θαυμαστές μεταξύ των δημοσίων υπαλλήλων του. Οι οποίοι αντάλλασσαν σκοτεινά υπονοούμενα για τις κρυφές πηγές της ενέργειας του αυτοκράτορα. Κάποιος που ήταν μαζί του αργά τη νύχτα ορκίστηκε ότι καθώς ο αυτοκράτορας περπατούσε πάνω – κάτω, το κεφάλι του φαινόταν να εξαφανίζεται από το σώμα του. Ενας άλλος ήταν πεπεισμένος ότι το πρόσωπο του Ιουστινιανού είχε γίνει μια μάζα άμορφης σάρκας, χωρίς χαρακτηριστικά. Αυτός δεν ήταν ένας ανθρώπινος αυτοκράτορας στο παλάτι στις όχθες του Βοσπόρου, αλλά ένας δαίμονας ντυμένος με πορφύρα και χρυσάφι.

Γράφει ο καθηγητής Πίτερ Σάρις, εξέχων βυζαντινολόγος και καθηγητής στην έδρα Υστερης Αρχαιότητας, Μεσαιωνικών και Βυζαντινών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ. Με το τελευταίο του βιβλίο «Ιουστινιανός: Αυτοκράτορας, Στρατιωτικός, Αγιος» (Justinian: Emperor, Soldier, Saint) δέχεται συγχαρητήρια από τον βρετανικό Τύπο. Ο ειδήμονας της ιουστινιάνειας περιόδου, ο οποίος ήδη έχει δώσει το στίγμα του με τα δύο προηγούμενα ιστορικά βιβλία του για την ίδια εποχή «Plague of Justinian» και «The Age of Justinian», συμπληρώνει το πορτρέτο του βυζαντινού αυτοκράτορα, στα χρόνια του οποίου χτίστηκε η Αγία Σοφία, με μια εξειδικευμένη, ευανάγνωστη και προκλητική στο σκεπτικό της βιογραφία του.

Ο Ιουστινιανός και η εποχή του, λόγω των πολύπλοκων θεμάτων και των πολλών γεγονότων που αντιμετώπισε, δεν ερμηνεύονται εύκολα από τους ιστορικούς, τονίζει το δημοσίευμα του «Critic». Ομως ο Πίτερ Σάρις – γράφει στη βιβλιοκριτική του ο George Woudhuysen – έχει τα προσόντα να αντιμετωπίσει αυτή την εποχή αφού ήδη έχει γράψει μία επιστημονική μονογραφία για τον αυτοκράτορα και μεταφράσει μεγάλο μέρος της ογκώδους νομοθεσίας του Ιουστινιανού.

Θρησκεία και διαπλοκή

Παρουσιάζει λοιπόν με αναλυτική σαφήνεια τις προσπάθειες του Ιουστινιανού να μεταρρυθμίσει το κράτος δίνοντας το πορτρέτο ενός τεχνοκράτη οραματιστή, ο οποίος παραπαίει από το γεγονός ότι οι ανώτερες τάξεις στις οποίες στηριζόταν η ρωμαϊκή κυβέρνηση ήταν διεφθαρμένες και ευεπίφορες στη διαπλοκή. Οι θεολογικές διαμάχες της εποχής σκιαγραφούνται με εντυπωσιακές διευκρινίσεις επίσης. Ο Σάρις αναδεικνύει το μείγμα κυνικής πολιτικής και ειλικρινούς χριστιανικής πίστης που τις έκανε τόσο δύσκολες.

Η Ιστορία, σε γενικές γραμμές, είδε με αντιπάθεια τον Ιουστινιανό, έναν άνθρωπο που έκανε πολλούς εχθρούς στις τάξεις των καλλιεργημένων. Η καλύτερη εκδίκηση των οποίων ήταν να επικρίνουν με την ησυχία τους τον μεταρρυθμιστή αυτοκράτορα μετά τον θάνατό του. Ο Σάρις τον μεταχειρίζεται με συμπάθεια, αν και εξακολουθεί να είναι κριτικός στις αυταρχικές και δυσάρεστες πτυχές του χαρακτήρα και των πράξεων του υποκειμένου του. Στο βιβλίο του δεν υπάρχουν απρόσωποι δαίμονες. Αντίθετα, μπορεί κανείς να διακρίνει τα προσεκτικά σχεδιασμένα χαρακτηριστικά του ανήσυχου, άυπνου και ακούραστου Ιουστινιανού.