Υπάρχει συντηρητισμός στην Ελλάδα;

Η συντηρητική πολιτική αποτελεί έναν από τους κυρίους πυλώνες του πολιτικού ανταγωνισμού στους τελευταίους δύο αιώνες, την ιδεολογία εκείνη η οποία σε πολύ μεγάλο βαθμό συνέδεε τις κοινωνικοπολιτικές σχέσεις της νεωτερικότητας με ιδέες και πρακτικές της προνεωτερικής περιόδου. Κύρια αξιακή αναφορά του συντηρητισμού είναι η παράδοση, η ύπαρξη μιας συλλογικής εμπειρίας σταθερών θεσμών και αντιλήψεων, η οποία διαμορφώνει ένα ιεραρχικό πλαίσιο θέασης του ανθρώπινου βίου που γειώνεται σε ένα γνώριμο παρελθόν που κανοναρχεί τη συγχρονία αλλά και οριοθετεί το μέλλον. Στο πλαίσιο αυτό, ο συντηρητισμός παρουσιάζεται από τους συντηρητικούς ως ψυχική διάθεση που έλκεται από το οικείο και το δοκιμασμένο, ο οποίος βέβαια μπορεί να προσαρμόζεται σε αλλαγές και μετασχηματισμούς προσπαθώντας να αναδιαμορφώσει μια λογική ενός υπερασπίσιμου status quo σε κάθε εποχή και ιστορική περίοδο. Ο συντηρητικός δεν ταυτίζεται με τον αντιδραστικό· ο τελευταίος χαρακτηρίζεται από μια απόλυτη άρνηση κάθε νεωτερισμού και καινοτομίας. Ο συντηρητικός προβάλλει τη σύνεση της αργόσυρτης και προσεκτικής αλλαγής που προωθεί μεν την κίνηση προς τα εμπρός, φροντίζοντας δε να μην υποσκάπτει θεσμικές συγκροτήσεις που πέρα από το οτιδήποτε εξακολουθούν να αποδίδουν νόημα στις κοινωνικές σχέσεις. Στο πλαίσιο αυτό, τα κόμματα της συντηρητικής κομματικής οικογένειας είναι τα κατεξοχήν συστημικά και καθεστωτικά κόμματα στον βαθμό που εκφράζουν την ανάγκη προάσπισης του καθεστώτος, αλλά ταυτόχρονα λειτουργούν προγνωστικά και προληπτικά για τυχόν προσαρμογές που και αυτές θα είναι αναγκαίες για τη μακροημέρευση του καθεστώτος.

Ο συλλογικός τόμος «Ο συντηρητισμός στην Ελλάδα» που επιμελήθηκαν οι Ιωάννης Λάμπρου, Λεωνίδας Σταματελόπουλος και Αγγελος Χρυσόγελος αποτελεί μια αξιοσημείωτη προσπάθεια να αναπτυχθεί μια προβληματική γύρω από τη διείσδυση των συντηρητικών ιδεών και πρακτικών στον ελληνικό κοινωνικό σχηματισμό. Οι συγγραφείς του τόμου, μέλη στην πλειονότητά τους του Ινστιτούτου Συντηρητικής Πολιτικής (ΙΝΣΠΟΛ), δεν αντιμετωπίζουν το θέμα από ουδέτερη σκοπιά, αλλά από τη σκοπιά δρώντων υποκειμένων που αποβλέπουν στην προώθηση της υπόθεσης του συντηρητισμού στην Ελλάδα. Τούτου λεχθέντος, πρέπει να επισημανθεί ότι τα κείμενα του εν λόγω τόμου δεν αρκούνται στο να θεμελιώσουν την ανάγκη ύπαρξης μιας αυθεντικής συντηρητικής πολιτικής, αλλά διερευνούν και τις προϋποθέσεις ανάπτυξης αυτής της πολιτικής κατεύθυνσης. Για τους συγγραφείς του τόμου ο συντηρητισμός είναι ένα διαρκές επίδικο με το οποίο διαλέγονται διαχρονικά τα κόμματα της δεξιάς παράταξης.

Τα κείμενα καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα θεματικών. Ο Κώστας Ιορδανίδης προβαίνοντας σε μια καταγραφή κάποιων σταθερών στην ελληνική συντηρητική σκέψη αποφαίνεται ότι «το ουσιώδες για έναν συντηρητικό δεν συνίσταται στη διατήρηση ενός σχήματος, αλλά στη διατήρηση της συνέχειας του έθνους στο οποίο ανήκει». Ο Ιωάννης Σ. Λάμπρου σκιαγραφεί το περίγραμμα «μιας ελληνικής συντηρητικής παράταξης» ορίζοντας τον συντηρητισμό ως την «αρχή της αυτοσυντήρησης του έθνους». Ο συντηρητισμός πρέπει να καταστεί «ο εκφραστής του αιτήματος εθνικής ανεξαρτησίας… της ελλαδικής πολιτείας» μέσα από την ισχυροποίηση του ελληνικού κράτους, την προστασία της οικονομίας των μικρών ιδιοκτητών, παραγωγών και μεταπρατών και την «αυτοδύναμη ισχύ» της χώρας στο διεθνές περιβάλλον. Από αυτό το περίγραμμα ελλείπει ο προβληματισμός γύρω από το πολιτικό υποκείμενο, τον φορέα που θα κληθεί να προωθήσει ένα τέτοιο πρόγραμμα – η έννοια «παράταξη» είναι αρκετά περιγραφική και άγονη θεωρητικά για να εξυπηρετήσει έναν τέτοιο σκοπό. Για τον Ιωάννη Κ. Φίλανδρο, έμπνευση μιας νέας συντηρητικής πολιτικής θα μπορούσε να είναι ο «ενωτισμός» του Παναγιώτη Κανελλόπουλου, αν και έτσι όπως παρουσιάζεται μοιάζει περισσότερο με μια λογική «τέλους των ιδεολογιών», οπτική που μάλλον δεν συμμερίζονται οι περισσότεροι συγγραφείς του τόμου ως προωθητική της συντηρητικής ιδέας.

Ο Λεωνίδας Σταματελόπουλος προβαίνει σε μια κοινωνιολογική θεώρηση της ανάπτυξης του ελληνικού συντηρητισμού. Σε αυτήν τη θεώρηση, εν τη απουσία φεουδαρχίας, αριστοκρατικής τάξης και μεγάλης γαιοκτησίας στον ελληνικό κοινωνικό σχηματισμό, η θεμελίωση μιας ιδιαίτερης ενδογενούς κοινωνικής δομής είναι η προεπαναστατική κοινότητα που μετά την ανεξαρτησία βαθμιαία μετασχηματίζεται σε μια τάξη μικρών ιδιοκτητών γης, οι οποίοι είναι εξαρτημένοι από ελίτ που κατανέμουν πόρους του κράτους μέσα από δίκτυα πατρονίας. Αυτή η ιδιομορφία εξηγεί αφενός την αδυναμία συγκρότησης μιας συνεκτικής συντηρητικής κατεύθυνσης στα καθ’ ημάς, αφετέρου την ύπαρξη μιας πολύπλευρης και μάλλον αντινεωτερικής στη βάση της παράδοσης που τέμνει και εμπλουτίζει πολλά ιδεολογικά ρεύματα. Για τον Βαγγέλη Κούμπουλη οι διαφορετικές εκφάνσεις ενός συντηρητικού πολιτικού αιτήματος έχουν αναφορά σε μια κοινωνικότητα οργανώσεων ή συσσωματώσεων η οποία συγκροτείται στη βάση των κάθε φορά κυρίαρχων προταγμάτων του εγχώριου συντηρητισμού. Η συμβολή του Αγγελου Χρυσόγελου έρχεται να γειώσει τον προβληματισμό περί συντηρητισμού στην περίπτωση της Νέας Δημοκρατίας. Η τελευταία, ως παραδειγματικό κεντροδεξιό κόμμα, έχει τη δυνατότητα να συσπειρώνει το συντηρητικό ακροατήριο λειτουργώντας περισσότερο ως πολιτική ομπρέλα πολλαπλών ρευμάτων πάρα ως έκφραση μιας συνεκτικής συντηρητικής ιδεολογίας με αναφορά στην αξιακή υιοθέτηση μιας κάποιου τύπου θεσμικής, κοινωνικής ή και πολιτισμικής ιεραρχίας. Ως εκ τούτου, η εκλογική της επιτυχία – όπως και άλλων κεντροδεξιών κομμάτων στην Ευρώπη – βασίζεται στη δυνατότητα που έχει να προωθεί θεματικές που ενδιαφέρουν διαφορετικές κάθε φορά ομάδες της εκλογικής της υποστήριξης, χωρίς όμως να διαταράσσει τη συνοχή τής εν γένει βάσης της.

Σε γενικές γραμμές, πρόκειται για μια καλοδεχούμενη έκδοση που προσεγγίζει ένα σαφέστατα υπομελετημένο θέμα και ενδεχομένως θα λειτουργήσει σαν αφετηρία για μια πιο συστηματική μελέτη του συντηρητικού φαινομένου στην εγχώρια πολιτική.

Ο Κώστας Ελευθερίου είναι επίκουρος καθηγητής Πολιτικής Κοινωνιολογίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης