Η Ιαπωνία σε πρώτο πλάνο

Η παρακολούθηση μιας καλής ταινίας όπως το «Πλάνο 75» (Plan 75, Ιαπωνία, 2022) της Τσίε Χαγιακάβα, μπορεί συγχρόνως να γίνει μια πάρα πολύ επώδυνη εμπειρία. Γιατί η ταινία, που μάλιστα προβλήθηκε πρόπερσι στο Φεστιβάλ των Καννών (τμήμα Ενα Κάποιο Βλέμμα), θίγει, με πολύ ευθύ και σταράτο τρόπο, ένα θέμα που είτε θέλουμε να το παραδεχτούμε, είτε όχι, μας απασχολεί όλους: τι θα συμβεί όταν τα χρόνια περάσουν και μεγαλώσουμε; Τι θα απογίνουμε; Πώς θα μας αντιμετωπίζουν; Θα βρεθούμε στο περιθώριο; Πώς θα συνεχίσουμε τη ζωή μας; Ομως αν ο κινηματογράφος έχει μιλήσει με πολύ ανθρώπινο και τρυφερό τρόπο για αυτό το αιώνιο ζήτημα – ας μην πάμε μακριά, η επίσης ιαπωνική ταινία «Τόκιο στόρι» του Γιαζουχίρο Οζου είναι ανεξίτηλη στον χρόνο – εδώ, παρά την ευγένεια και τους καλούς τρόπους που διακρίνουν το «Πλάνο 75», τα πράγματα είναι πολύ πιο άγρια, βάρβαρα, σχεδόν τερατώδη. Γιατί η ευθανασία από τα 75 έτη και άνω, προτείνεται από την ιαπωνική κυβέρνηση ως λύση απέναντι στο πρόβλημα του υπερπληθυσμού του πλανήτη (αυτό είναι το Πλάνο 75 που διαβάζουμε στον τίτλο).

Το ακόμα πιο ανατριχιαστικό δε με αυτήν την ταινία είναι ότι δεν κινείται καθόλου στη σφαίρα της φαντασίας. Δεν βλέπουμε ένα δυστοπικό θρίλερ επιστημονικής φαντασίας αλλά ένα απολύτως σύγχρονο, κοινωνικό φιλμ, στο οποίο η κατάσταση που περιγράφεται παραπάνω θα μπορούσε κάλλιστα να λαμβάνει χώρα. Εξάλλου, αυτό που ενδιαφέρει τη Χαγιακάβα δεν είναι το «τι θα γίνει;» αλλά το πώς οι ήρωες της ταινίας θα αντιμετωπίσουν αυτήν την κατάσταση που όσο απίθανη και παράλογη ακούγεται, τόσο καθόλου δεν είναι τουλάχιστον μέσα στο σύμπαν της ταινίας. Η ηλικιωμένη καθαρίστρια θα βρεθεί μπροστά στο δίλημμα της επιλογής του ατομικού ή του ομαδικού (άρα πιο συμφέροντος) προγράμματος του Πλάνου 75, ο νεαρός υπάλληλος που εργάζεται στο Πλάνο 75 θα κληθεί να πείσει τον θείο του (τον οποίο έχει να δει χρόνια) ότι το πρόγραμμα του ταιριάζει. Μια άλλη υπάλληλος, επίσης νέα, θα αναλάβει τη φροντίδα των «μελλοθανάτων».

Και όλα αυτά τα εντελώς φρικαλέα και απάνθρωπα, τα βλέπουμε να συμβαίνουν μέσα σε ένα πέρα για πέρα ευγενικό, πολιτισμένο περιβάλλον, με υποκλίσεις, χειραψίες και χαμόγελα. Ο θάνατος είναι η μόνη λύση για το καλό όλων μας και οι ηλικιωμένοι το δέχονται, αφού για να το λέει η κυβέρνηση, έτσι θα πρέπει να είναι. Από την άλλη μεριά βέβαια, το ένστικτο της επιβίωσης είναι το ισχυρότερο όλων και κανένα πρόγραμμα δεν μπορεί να το κλονίσει. Και αυτό που η ταινία φαίνεται ότι θέλει να πει, ας πούμε ως μήνυμα, είναι ότι τελικά, με λίγο νιάσιμο και λίγη αγάπη παραπάνω, ίσως όλοι θα μπορούσαν να έχουν μια θέση στον κόσμο, χωρίς να νιώθουν ούτε παραμελημένοι, ούτε άχρηστοι. Και αυτό, δυστυχώς, είναι που σήμερα βρίσκεται όντως στη σφαίρα της φαντασίας, όχι η ιδέα που υποκινεί η πολύ δυσάρεστη αλλά και πολύ σημαντική αυτή ταινία.

Ο θρύλος Χαγιάο Μιγιαζάκι

Οπως σε όλες σχεδόν τις ταινίες του – ενδεικτικά το «Ταξίδι στη Χώρα των Θαυμάτων» και το αριστουργηματικό «Κινούμενο κάστρο» – έτσι και στην τελευταία του, «Το αγόρι και ο ερωδιός» (Kimitachi wa dô ikiru ka, Ιαπωνία, 2023), το παιδικό βλέμμα πάνω στη ζωή μα και τη φαντασία βρίσκεται και πάλι τις προτεραιότητες του 80χρονου πλέον Ιάπωνα Χαγιάο Μιγιαζάκι, θρύλου στο κινούμενο σχέδιο και μεγάλου δασκάλου στον χώρο (ο Τζον Λάσετερ, ιδρυτής της επίσης θρυλικής αμερικανικής Pixar, έχει δηλώσει ότι πίνει νερό στο όνομά του).

Ο μικρός Μάχιτο, το αγόρι του τίτλου της ταινίας, μεγαλώνει με τον πατέρα του έχοντας χάσει τη μητέρα του και αυτή η τρομερή απώλεια είναι που ουσιαστικά τροφοδοτεί την ιστορία: η σκιά της μητέρας είναι το αφόρητο στοίχειωμα που ο μικρός θα πρέπει να ξορκίσει για να προχωρήσει στη ζωή του. Ο Μιγιαζάκι θα τον πάρει από το χέρι (και εμάς μαζί του) και θα τον οδηγήσει στα πιο βαθιά σκοτάδια της ανθρώπινης ψυχής αλλά και στα πιο «τρελά» όνειρα μιας αχαλίνωτης φαντασίας, εκεί όπου ο τρόμος και η περιπέτεια δεν έχουν όρια. Ο ερωδιός με το τερατόμορφο «ανθρώπινο» πρόσωπο, την τεράστια σαν μπαγιάτικη μελιτζάνα μύτη και τα αποκρουστικά δόντια, αρχικά θα είναι ο εφιάλτης του Μάχιτο αλλά εν τέλει θα γίνει ο σύντροφός του σε αυτό το παράξενο ταξίδι ενηλικίωσης που θα μεταφέρει τον μικρό σε παράλληλους κόσμους, εκεί όπου αν χαλάσουν οι ισορροπίες, το σύμπαν θα διαλυθεί.

Στην πραγματικότητα παρακολουθούμε μια άλλη εκδοχή της «Αλίκης στη Χώρα των Θαυμάτων» και δεν μπορούμε παρά να υποκλιθούμε μπροστά στις ιδέες των δημιουργών· άλλοτε φρικιαστικές (η σκηνή με τα βατράχια που σκαρφαλώνουν πάνω στο σώμα του Μάχιτο), άλλοτε σκληρές (η σκηνή της μετάλλαξης της μητέρας σε ένα υγρό πλάσμα) και άλλοτε πέρα για πέρα τρυφερές (η σχέση του Μάχιτο με τη γριούλα που τον προστατεύει). Δώστε επίσης σημασία σε ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον στοιχείο της ταινίας, το βλέμμα του Μιγιαζάκι πάνω στον κόσμο των ζώων, κυρίως των πτηνών. Σε τρομάζουν αλλά την ίδια ώρα τα θαυμάζεις – ιδίως τη στρατιωτική φρουρά των παπαγάλων που είναι κυριολεκτικά το κάτι άλλο!

Η Ρουμανία στο χάος

Παρότι ενοχλητικές και ορισμένες φορές ακραίες, ατελείωτης διάρκειας και συχνά κουραστικές, οι ταινίες του ρουμάνου σκηνοθέτη Ράντου Γιούντε έχουν πάντα κάτι να πουν γι’ αυτό και συνήθως ξεχωρίζουν στους φεστιβαλικούς κύκλους. Είναι ταινίες που υποκινούνται από βαθιά σκέψη, έστω και αν πολλές φορές σου δίνουν την εντύπωση ότι ο δημιουργός τους είναι τόσο πολύ ερωτευμένος με τις εικόνες του που δεν ξέρει πού να βάλει τελεία. Και αυτό περίπου συμβαίνει στο «Μην περιμένετε πολλά από το τέλος του κόσμου» (Nu astepta prea mult de la sfârsitul lumii, Ρουμανία/ Λουξεμβούργο/ Κροατία/ Γαλλία, 2023) στο οποίο παρακολουθούμε μια μέρα από τη ζωή της Ανγκελα, μιας ατίθασης αλλά πανέξυπνης κοπέλας (η Ιλίνκα Μανολάτσε έχει μια εκπληκτική ενέργεια), ενώ δουλεύει πάνω σε ένα πρότζεκτ-ντοκιμαντέρ για περιπτώσεις τροχαίων ατυχημάτων στη Ρουμανία, οι υπεύθυνοι των οποίων έμειναν ατιμώρητοι παρά τον τρομερό πόνο που προκάλεσαν.

Η κάμερα παρακολουθεί με ασυγκράτητη βουλιμία την Ανγκελα, εντός και εκτός αυτοκινήτου: οδηγεί σαν παλαβή μασώντας τσίχλα με μανία και πίνοντας ποιος ξέρει τι και την ίδια ώρα αναζητεί θύματα τροχαίων για να τα βιντεογραφήσει ενώ αφηγούνται τις ιστορίες τους από τις οποίες η παραγωγή θα αποφασίσει τι θα επιλέξει. Για την οποία παραγωγή, παρεμπιπτόντως, η Ανγκελα έχει μόνο τα χειρότερα να πει, καθώς είναι κακοπληρωμένη, δουλεύει ασταμάτητα με απλήρωτες υπερωρίες και χωρίς ποτέ να ακούσει μια καλή κουβέντα.

Οπότε η ταινία, πέρα από καταγγελία για τις απαράδεκτες συνθήκες οδήγησης στη Ρουμανία (έμφαση μάλιστα, πέρα από τις αφηγήσεις, δίδεται με την παρουσίαση μιας μεγάλης διάρκειας, εντελώς σιωπηρής συρραφής φωτογραφιών σημείων στα οποία έχουν γίνει τροχαία δυστυχήματα), καταπιάνεται με έναν περίεργο τρόπο και με το εργασιακό πρόβλημα στην ίδια χώρα, όπως και γενικότερα με την εκμετάλλευση που έχει προκύψει από την παγκοσμιοποίηση αφού στο προσκήνιο κάποια στιγμή έρχεται η CΕO του καναλιού της παραγωγής του ντοκιμαντέρ που είναι Γερμανίδα (Νίνα Χος). Συγχρόνως, ο Γιούντε, χρησιμοποιώντας σκηνές από μια ρουμάνικη ταινία της δεκαετίας του 1980, η κεντρική ηρωίδα της οποίας έχει έναν ρόλο στη δική του ταινία, δεν αρνείται ένα «κόλπο» ακόμα και με το ίδιο το σινεμά.

Και τέλος τα χυδαία, αυτοσχέδια βίντεο που στον ελεύθερο χρόνο της η Ανγκελα ανεβάζει στο Διαδίκτυο και στα οποία εμφανίζεται η ίδια, παραμορφωμένη από «φίλτρα» για να μη φαίνεται ποια είναι, συμβάλλουν στο γενικότερο κλίμα της ταινίας: συνδυάζοντας το χιούμορ, το κοινωνικό σχόλιο και την αυστηρή κριτική, το «Μην περιμένετε πολλά από το τέλος του κόσμου» είναι ο καθρέφτης μιας χώρας βαθιά βυθισμένης στο χάος και εντελώς αποσυντονισμένης σε όλα τα επίπεδα.

Δεν βγάζεις άκρη

Η σκέψη και μόνο να χρησιμοποιηθεί ο Σαμ Ρόκγουελ σε ρόλο σούπερ ικανού πράκτορα υπεύθυνου για την προστασία μιας δημοφιλούς συγγραφέως που καταδιώκεται από μια αμερικανική κυβερνητική υπηρεσία με στόχο τη δολοφονία της, είναι τόσο ανορθόδοξη που προκαλεί το…  ενδιαφέρον. Και πράγματι, αν δεν υπήρχε ο Ρόκγουελ με το cool, ε-και-τι-έγινε; στυλ του, η ταινία «Αργκάιλ» (Argylle, ΗΠΑ, 2024) του Μάθιου Βον μετά βίας θα βλεπόταν. Γιατί η ιστορία της είναι τόσο ανόητη (πέρα του ότι είναι απελπιστικά μπερδεμένη) που ούτε να τη διασκεδάσεις δεν μπορείς. Η συγγραφέας, την οποία υποδύεται μια αδικαιολόγητα τροφαντή Μπράις Ντάλας Χάουαρντ, είναι μεγάλο όνομα έχοντας επιβληθεί με μια σειρά μυθιστορημάτων όπου ήρωας είναι ένας α λα Τζέιμς Μποντ πράκτορας, ο Αργκάιλ (Χένρι Καβίλ), του οποίου τις περιπέτειες παρακολουθούμε σε ένα δεύτερο επίπεδο όταν τις φαντάζεται η δημιουργός του.

Μόνο που στην πραγματικότητα η συγγραφέας δεν είναι συγγραφέας αλλά κάτι «άλλο», γι’ αυτό και στόχος της υπηρεσίας που θέλει να τη σκοτώσει χρησιμοποιώντας ως πρόσχημα το ότι με τις ιδέες της «έπιασε» πράγματα που συμβαίνουν στ’ αλήθεια από τις μυστικές υπηρεσίες άρα πρέπει να πεθάνει. Τώρα, αν όλα αυτά δεν ακούγονται μπερδεμένα (που ακούγονται), αυτό οφείλεται στο ότι εδώ αναφέρονται συνοπτικά. Στην πράξη, επί της οθόνης, χάνει η μάνα το παιδί και το παιδί τη μάνα, σε σημείο που βαριέσαι ακόμα και να σκεφτείς για να βγάλεις την άκρη. Εξάλλου δεν προλαβαίνεις. Γιατί από τη μια στιγμή στην άλλη όλα αλλάζουν και φτου κι απ’ την αρχή…

• Προβάλλεται επίσης το θρίλερ «Υποπτος» (Accused, Αγγλία, 2023) του Φίλιπ Μπαραντίνι, στο οποίο «μπλεγμένος σε μια κοινωνία με εμμονή για εκδίκηση που τον επιλέγει κατά λάθος ως τον επόμενο στόχο της, ένας νεαρός άνδρας πρέπει να επιβιώσει τη νύχτα καθώς το διαδικτυακό κυνήγι μαγισσών φτάνει στην εξώπορτά του». Αυτό τουλάχιστον αναφέρει το δελτίο Τύπου της ταινίας, την οποία η εταιρεία διανομής της στην Ελλάδα προτίμησε να μην παρουσιάσει ως είθισται σε δημοσιογραφική προβολή (παίζουν: Τσανέιλ Κουλάρ, Λόριν Αϊούφο, Νίτιν Γκανάτρα).