Ο Χρόνης Μίσσιος στο θέατρο

«Σου γράφω, όχι από τις φυλακές της Κέρκυρας, απ’ την Αθήνα σου γράφω, σχετικά ελεύθερος… Οχι, δεν είμαι αδειούχος, νόμιμα και μόνιμα πολιορκημένος είμαι. Τέλος, δεν έχει σημασία από πού σου γράφω, λίγο πολύ παντού το ίδιο είναι, φυλακή, τρελάδικο, κόμμα, κοινωνία… Ούτε μέσα σου δεν μπορείς να ‘σαι πια. Ομως είσαι τόσο μόνος, σαν να πας κάθε πρωί για εκτέλεση…».

Το βιβλίο-ανατομία του Εμφυλίου και της Αριστεράς, που έγραψε ο αγωνιστής, αντιστασιακός, φιλάνθρωπος και οικολόγος Χρόνης Μίσσιος ύστερα από 21 χρόνια φυλακίσεων, βασανισμών και εξορίας. Εκδόθηκε το 1985 και έκτοτε αποτελεί τον ύμνο του μοναχικού αγωνιστή, του ανθρώπου που αγωνίζεται για αξίες και αρχές χωρίς να χωράει σε καλούπια κομμάτων και δεδομένου άνωθεν τρόπου σκέψης. Ενα βιβλίο που αναδεικνύει το μεγαλείο της αγνής λαϊκής ψυχής, που πιστεύει στον άνθρωπο, από έναν άνθρωπο που έμαθε γραφή και ανάγνωση πολύ αργότερα από τους περισσότερους.

Μια χειμαρρώδης αφήγηση είναι αυτό το βιβλίο, μια εξιστόρηση των τραυμάτων και των εμπειριών ενός βιοπαλαιστή που μπήκε ανήλικος στον αγώνα κατά των Γερμανών και βρέθηκε στην πλευρά των κομμουνιστών «εχθρών της πατρίδας» όταν τελείωσε ο πόλεμος και άρχισε ο Εμφύλιος, έφηβος ακόμα. Τα αφηγείται όλα στον φίλο του, σε αυτόν που σκοτώθηκε νωρίς και δεν πρόλαβε να ζήσει τη βαρβαρότητα του επίσημου κράτους στους πολιτικούς κρατουμένους και τους αντιπάλους του καθεστώτος. Η μεταφορά και διασκευή ενός βιβλίου στο θέατρο είναι δύσκολο εγχείρημα, για την ακρίβεια δυσκολότερο από το να γράψεις ένα νέο θεατρικό έργο. Είναι τελείως διαφορετικοί οι κώδικες, οι ρυθμοί και το ζητούμενο σε ένα λογοτεχνικό έργο απ’ ό,τι σε ένα θεατρικό κείμενο. Η δραματουργία καλείται να μεταπλάσει τον αφηγηματικό λόγο σε σκηνική εικόνα και δράση με αμιγώς θεατρικά μέσα. Οσο πιο γνωστό και αγαπητό είναι το λογοτεχνικό έργο που μεταφέρεται τόσο πιο δύσκολο είναι για τον καλλιτέχνη να απεμπλακεί από τον λόγο του βιβλίου, να τον περικόψει, να μην τον σεβαστεί αν δεν εξυπηρετεί τη θεατρική σύμβαση. Το θεατρικό έργο οφείλει να κρατήσει το πνεύμα, την ατμόσφαιρα, τον πυρήνα και την ουσία του βιβλίου, αλλά να απελευθερωθεί από τα επιμέρους στοιχεία του: την πλοκή, τη ροή του, τους δευτερεύοντες ήρωες, τα περιγραφικά στοιχεία.

Η συνήθης μεταφορά στο θέατρο ενός βιβλίου γραμμένου ως πρωτοπρόσωπη αφήγηση είναι ο μονόλογος. Συνάδει με το ύφος, διατηρεί σε μεγάλο βαθμό τον λόγο και βασίζεται εν πολλοίς στην υποκριτική δεινότητα του ηθοποιού που θα τον αφηγηθεί. Στην παράσταση όμως της ομάδας GAFF, όπως συμβαίνει πάντα στη δουλειά των ομάδων στο θέατρο, η παρουσίαση είναι ομαδική. Η διασκευή της Σοφίας Καραγιάννη και της Μυρτώς Αποστολοπούλου είναι υποδειγματική. Τίποτα δε χάνεται από την ουσία του βιβλίου και τίποτα δεν είναι περιττό θεατρικά. Η σκηνοθεσία της Σοφίας Καραγιάννη προχωράει ακόμα παραπέρα: εναλλασσόμενη αφήγηση, εναλλαγή ρόλων, δραματοποίηση σκηνών, συμβολοποίηση θεατρικών αντικειμένων, ενσωμάτωση ήχων και τραγουδιών. Οι ηθοποιοί πάσχουν επί σκηνής όπως πάσχουν και οι ήρωες, βασανίζονται και γυμνώνονται, όπως απογυμνώνεται η ανθρώπινη ψυχή σε έναν εμφύλιο. Και μαζί ξεγυμνώνονται όλες οι αλήθειες που κατά καιρούς έκαναν τους ανθρώπους να βασανίζουν και να σκοτώνουν ο ένας τον άλλον: πατρίδα, ελευθερία, θρησκεία, κόμμα, κοινωνικές τάξεις.

«Εκείνο που μ’ εξοργίζει κυριολεκτικά είναι η ανθρώπινη ποιότητά μας, η ανθρώπινη πορεία μας… Σήμερα βέβαια όλοι έχουν αποκατασταθεί, και οι περισσότεροι είναι στο κόμμα, αντάμα με τους χτεσινούς διώκτες και βασανιστές τους. Τι να πεις… Ολόκληρη η αριστερά πρέπει να περάσει από ψυχιατρείο… Μωρέ, καμιά φορά λέω, καλά που δε νικήσαμε…».

Οι τέσσερις ηθοποιοί της παράστασης Ιωσήφ Ιωσηφίδης, Κωνσταντίνος Πασσάς, Δημήτρης Μαμιός και Γιάννης Μάνθος υπηρετούν το σύνολο με στρατιωτική πειθαρχία και με ένα δόσιμο ψυχής που αποπνέει το πνεύμα του βιβλίου περισσότερο ίσως και από τα λόγια που λένε. Δύσκολα θα ξεχώριζες κάποιον από τους τέσσερις, ομολογουμένως όμως η ομάδα διεκδικεί εύσημα συνολικής διανομής. Η χημεία και η αλληλεπίδραση επί σκηνής διαπερνάει κάθε ανθρώπινη σχέση, κάθε συναίσθημα ανάμεσα σε δύο ανθρώπους.

Ο πέμπτος αδιαφιλονίκητος ηθοποιός της παράστασης είναι η σκηνογραφία της Γεωργίας Μπούρδα. Το κάθε αντικείμενο που υπάρχει πάνω στο στρωμένο τραπέζι που δεσπόζει έχει συμβολισμό και καθαρό σκηνικό ρόλο. Τίποτα δεν είναι περιττό. Ακόμα και το ζωγραφιστό ταμπλό που λειτουργεί ως φόντο συμμετέχει στα σημεία που απαιτείται φωτισμένο με τους εξαιρετικούς φωτισμούς της Βασιλικής Γώγου.

Το «…καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς» από την ομάδα GAFF σε σκηνοθεσία της Σοφίας Καραγιάννη ξεκίνησε δειλά την πορεία του πέρυσι στο μικρό θέατρο 104 στο τέλος της σεζόν, όπου σε χρόνο ρεκόρ δεν έβρισκες εισιτήριο. Ορθά μετακόμισε φέτος στο γειτονικό μεγαλύτερο Σύγχρονο Θέατρο, όπου συνεχίζει με ανάλογη επιτυχία έχοντας αποσπάσει τρία βραβεία στα θεατρικά βραβεία All4fun. Η πορεία του μόλις ξεκίνησε. Είναι βέβαιο ότι το περιμένουν και άλλα βραβεία φέτος που θα έχει τη δυνατότητα να το δει μεγαλύτερος αριθμός θεατών. Είναι βέβαιο ότι θα εξακολουθήσει να παίζεται και φέτος και για πολλές σεζόν ακόμα, όσο αντέχουν οι ηθοποιοί και η ομάδα.

Η συγκεκριμένη παράσταση αποτελεί αντικείμενο μελέτης του πώς πρέπει να διασκευάζεται για το θέατρο ένα λογοτεχνικό βιβλίο. Είναι απτό δείγμα του πώς μια θεατρική παράσταση είναι το αποτέλεσμα της ευτυχούς (σε αυτήν την περίπτωση) συνέργειας και αλληλεπίδρασης όλων των επιμέρους στοιχείων (κείμενο, σκηνοθεσία, υποκριτική, σκηνικά, φωτισμοί, μουσική). Μα πάνω απ’ όλα είναι ένας ύμνος στον άνθρωπο και στον αγώνα του.

«Αγωνίζομαι να μείνω άνθρωπος. Και αυτό είναι η κορυφαία πολιτική μάχη».

Δείτε το. Ξανά και ξανά.

Ο Δημήτρης Αλεξίου είναι συγγραφέας, θεατρικός συγγραφέας, σκηνοθέτης και ηθοποιός. Το τελευταίο του μυθιστόρημα «Ανθρωποι από χώμα» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα