Ο εγωισμός του ναυαγού

Ενας από τους πιο αυθεντικούς, και πιο περίεργους, εκπροσώπους του ατομικισμού τον περασμένο αιώνα ήταν ο άγγλος αποκρυφιστής Αλιστερ Κρόουλι (1875-1947). Ιδρυσε το κίνημα του Θελήματος (Thelema), τα μέλη του οποίου επιδίδονταν σε όργια, συγκρητικές τελετές και μυστικιστικές δοκιμές ναρκωτικών. Η θεωρία του, όπως την αποτύπωσε στο «Βιβλίο του νόμου», ήταν η εξής: «H ουσία του νόμου για σένα είναι να κάνεις αυτό που θέλεις». O Κρόουλι ήταν ένα pop idol, χαρακτηρίστηκε όμως στην εποχή του και ο «πιο κακός άνθρωπος του κόσμου».

Στην εποχή μας ζούμε μια έξαρση της ατομικιστικής ιδεολογίας, γράφει ο ισπανός καθηγητής Σέρχιο Φανχούλ στην «El Pais». Και αυτό δεν οφείλεται μόνο στο οικονομικό δόγμα που κυριαρχεί από τη δεκαετία του ’80, και δίνει έμφαση στην ιδιωτική πρωτοβουλία και την ατομική ευθύνη, αλλά και στην επανάσταση των ψηφιακών τεχνολογιών, που δημιουργούν ασθενείς δεσμούς, αποδυναμώνουν τη φυσική επικοινωνία και διευκολύνουν την απομόνωση. Συμπτώματα του ατομικισμού είναι η κατάχρηση της λέξης «ελευθερία», η έμφαση στην προσωπική επιτυχία, η αναζήτηση της ιδιαιτερότητας, η ρευστότητα των συναισθηματικών σχέσεων, αλλά και η υπογεννητικότητα, η αύξηση των ανθρώπων που επιλέγουν να ζήσουν μόνοι και η επιδημία ακούσιας μοναξιάς.

Κάποτε, ο όρος «ατομικισμός» είχε αρνητική χροιά. Σήμερα εμφανίζονται ρεύματα που τον παρουσιάζουν ως αρετή. Ενα από τα πιο πρόσφατα παραδείγματα είναι το κίνημα που εξέλεξε πρόεδρο της Αργεντινής τον Χαβιέρ Μιλέι.

«Δεν μ’αρέσει να ακούγομαι σαν παλιός μαρξιστής, αλλά ο ατομικισμός δεν είναι μια αθώα πολιτισμική κατηγορία, οι ρίζες του βρίσκονται στην οικονομία», λέει στην ισπανική εφημερίδα ο αμερικανός κοινωνιολόγος Ρίτσαρντ Σένετ. Η ταξική διάσταση του ρεύματος αυτού είναι έντονη: συναντάται κυρίως στα χαμηλά και μεσαία στρώματα, όπου οι νέες μορφές εργασίας προσφέρουν περιορισμένες κοινωνικές εμπειρίες και προωθούν τον ανταγωνισμό. Οι ελίτ, αντιθέτως, συνεργάζονται καλύτερα για να υπερασπιστούν τα συμφέροντά τους.

Ο εκσυγχρονισμός και η άνθηση του καπιταλισμού σημειώθηκαν εις βάρος του κοινοτικού πνεύματος, τονίζει από την πλευρά της η Καρολίνα ντελ Ολμο, συγγραφέας του βιβλίου «Πού είναι η φυλή μου;» Από τον μετασχηματισμό της ζωής στο χωριό (με όλα της τα μειονεκτήματα) στην αστική ζωή μέχρι την αντικατάσταση της εκτεταμένης οικογένειας από τη σύγχρονη πυρηνική οικογένεια και τη μετατροπή της σταθερής εργασίας σε μια διαρκή εργασιακή ανασφάλεια, οι κοινωνικές σχέσεις αποδυναμώνονται. Ακόμη και σε χώρες όπως η Ισπανία και η Ελλάδα, όπου η πολιτική είναι κάτι σαν εθνικό σπορ, η συμμετοχή στα κόμματα και τα συνδικάτα είναι χαμηλή. «Η μεγάλη ανασφάλεια που συνδέεται με την ατομικιστική ζωή», λέει η Ντελ Ολμο, «οδηγεί τελικά σε μια προσωπικότητα που διακρίνεται από τον εγωισμό του ναυαγού. Οταν δεν έχεις ένα δίκτυο που να σε στηρίζει, η ενστικτώδης αντίδρασή σου είναι να σώσεις το τομάρι σου».

«Ολοι οι πρωταγωνιστές των σύγχρονων κοινωνιών είμαστε λίγο ως πολύ ατομικιστές», παρατηρεί ο γάλλος κοινωνιολόγος Ντανιλό Μαρτουσελί. «Είναι προφανές ότι τα πάθη μας ικανοποιούνται περισσότερο στις ζωές μας, στους φίλους μας, στα επαγγέλματά μας, στην κατανάλωση πολιτισμού, παρά στο συλλογικό ή το πολιτικό καλό».

Ο ατομικισμός πρωτοεμφανίστηκε στις αρχές του 19ου αιώνα, μαζί με τον σοσιαλισμό. Αρχικά ήταν ταυτισμένος με την πρόοδο, εξού και επέτρεψε την οικοδόμηση των φιλελεύθερων δημοκρατιών και οδήγησε στην υιοθέτηση διαφόρων διακηρύξεων θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ομως οι εντάσεις ανάμεσα στο ατομικό και το συλλογικό είναι εγγενείς στο ανθρώπινο είδος. Πόσους φόρους πρέπει να πληρώνουμε; Ποιους πρέπει να καλύπτουν οι δημόσιες υπηρεσίες; Τι ευθύνη έχω για τα περιβαλλοντικά προβλήματα; Ο υπέρμετρος ατομικισμός, μορφές του οποίου βλέπουμε σήμερα παντού, μπορεί να οδηγήσει στον «ηθικό εγωισμό» (τον οποίο κηρύσσει η ρωσοαμερικανίδα φιλόσοφος Αϊν Ραντ) και στη διάρρηξη των κοινωνικών δεσμών.

Πολλές από τις αντιπαραθέσεις της εποχής μας (σοσιαλισμός εναντίον φιλελευθερισμού, κολεκτιβισμός εναντίον λιμπερταριανισμού, κοινωνική δικαιοσύνη εναντίον ατομικής ευθύνης) αποτελούν στην πραγματικότητα παραλλαγές των θεμελιωδών εντάσεων ανάμεσα στο ατομικό και το συλλογικό. «Με εξαίρεση κάποιες ακραίες απόψεις, οι κοινωνίες αναζητούν διάφορα μείγματα αυτών των δύο αρχών», λέει ο Μαρτουσελί. Η θεμελιώδης αποστολή της πολιτικής είναι εντέλει να βρει μια αποδεκτή ισορροπία ανάμεσα στο εγώ και στο εμείς.