Μονοκομματική ή πολυκομματική αντιπολίτευση;

Η σημερινή πολυδιάσπαση της αντιπολίτευσης δημιουργεί ερωτηματικά. Επικρατεί η άποψη ότι για να είναι αποτελεσματική και να εκπληρώνει καλά τον ρόλο της η αντιπολίτευση (η όποια αντιπολίτευση, διότι το ζήτημα είναι διαχρονικό), θα έπρεπε να εκπροσωπείται από ένα ισχυρό κόμμα που θα αποτελεί την «αξιωματική» αντιπολίτευση και τη μόνη εναλλακτική λύση για ανάληψη κυβερνητικής ευθύνης. Είναι όμως έτσι; Γιατί τάχα δεν μπορούν να ασκήσουν ισχυρή αντιπολίτευση πλείονα κόμματα της μειοψηφίας; Μήπως είναι εντονότερη η πίεση στην κυβέρνηση, όταν προέρχεται από πολλούς; Υπάρχουν άλλα κριτήρια υπέρ ή κατά της πολυδιάσπασης;

^{Δικοµµατισµός  και όξυνση παθών}

Η παραπάνω άποψη προέρχεται από μία παράδοση δικομματισμού. Στον Χαρίλαο Τρικούπη οφείλουμε την καθιέρωση, το 1875, της αρχής της δεδηλωμένης (ύπαρξη δηλαδή της δεδηλωμένης εμπιστοσύνης της πλειοψηφίας της Βουλής προς την Κυβέρνηση). Αλλά στον ίδιο οφείλεται και η υποστήριξη του δικομματικού συστήματος ως θεμέλιου του πολιτεύματος, με δύο κατά βάση μεγάλα κόμματα στη Βουλή, εναλλασσόμενα στην Κυβέρνηση. Ο Τρικούπης είχε ως πρότυπο ένα πολιτικό σύστημα αγγλικού τύπου. Ο δικομματισμός, που κυριαρχεί παλαιόθεν στην Αγγλία, όπως άλλωστε και στις ΗΠΑ, επικράτησε και στην Ελλάδα, με ορισμένα μόνο μικρά διαλείμματα. Η αντιπαράθεση όμως δύο κομμάτων φυσικό είναι να δημιουργεί οξύτητα κατά την επιδίωξή τους να καταλάβουν την εξουσία και να απωθήσουν το έτερο κόμμα στην αντιπολίτευση. Συνέπεια της οξείας αντιπαράθεσης είναι η διέγερση παθών και ο φανατισμός και η περαιτέρω συνέπεια είναι η μονοπώληση της εξουσίας από το ένα κόμμα. Το συναινετικό πνεύμα υποχωρεί και η συνεργασία, ακόμη και μεταξύ αντιπάλων όταν χρειάζεται, δυσχεραίνεται. Το σημαντικότερο όμως είναι ότι η έμπρακτη επίδειξη συναινετικού πνεύματος και ο σεβασμός προς τον αντίπαλο είναι μείζον δημοκρατικό αίτημα. Αποτελεί εφαρμογή στην πράξη περισσότερου δημοκρατικού ήθους και συγχρόνως εμποδίζει τη συγκέντρωση υπερβολικής εξουσίας σε ένα μόνο κόμμα.

Αντιθέτως, δικομματικές ή πολυκομματικές κυβερνήσεις που στηρίζονται σε σύγκλιση απόψεων και συναινέσεις περιορίζουν τους κομματικούς ανταγωνισμούς και τα κομματικά πάθη, συμβάλλουν στη διαμόρφωση ομαλού πολιτικού βίου και καλλιεργούν πνεύμα συνεργασίας. Το πνεύμα αυτό πραγματώνει πληρέστερα τη δημοκρατική αρχή από ό,τι η μονοπώληση της εξουσίας. Τέτοιες κυβερνήσεις συνεργασίας έχουν καθιερωθεί στις περισσότερες χώρες της ηπειρωτικής Ευρώπης, που επιπλέον διαψεύδουν το επιχείρημα της δήθεν κυβερνητικής αστάθειας. Αποδεικνύεται έτσι ότι οι χώρες αυτές είναι, κατά τούτο, δημοκρατικότερες των αγγλοσαξονικών χωρών (Αγγλία, ΗΠΑ), οι οποίες μένουν προσκολλημένες στον δικομματισμό.

^{Πολυφωνία και} πνεύµα συνεργασίας

Το πνεύμα συνεργασίας μπορεί και πρέπει να υπάρχει και στον πολυκομματικό χώρο της αντιπολίτευσης, όχι φυσικά ενεργού συνεργασίας (όπως στα κόμματα που συνεργάζονται σε κυβέρνηση), αλλά δυνητικής. Τούτο δεν σημαίνει φυσικά εγκατάλειψη της ιδιαίτερης ταυτότητας κάθε κόμματος και των διαφορών που τα χωρίζουν από τα άλλα κόμματα. Σημαίνει απλώς επίγνωση ότι δεν διεκδικείται μονοπώληση της όποιας εξουσίας και ότι υπάρχει η διάθεση υποχωρήσεων, φυσικά με αμοιβαιότητα, αν παραστεί ανάγκη. Σημαίνει πνεύμα διαλλακτικότητας, σεβασμού των διαφορετικών απόψεων. Είναι έκφραση δημοκρατικού ήθους. Τέτοια στάση θα μπορούσε να υπάρχει και έναντι κυβερνητικών κομμάτων (αν υπήρχε πολυκομματική κυβέρνηση). Συνένωση των πολλών κομμάτων σε ένα δεν χρειάζεται. Το αντίθετο μάλιστα. Η πολυφωνία σημαίνει περισσότερη δημοκρατία. Φραγμό σε υπερβολική πολυδιάσπαση θέτει το όριο του 3% για την είσοδο στη Βουλή.

Με το πνεύμα συνεργασίας και διαλλακτικότητας θα διαμορφωνόταν μια εναλλακτική προς τις κυβερνώσες δυνάμεις λύση. Τέτοιο ενδεχόμενο είχε π.χ. τορπιλισθεί στην προεκλογική περίοδο πριν από τις εκλογές του Μαΐου 2023, όταν ένα κόμμα της τότε (και τωρινής) αντιπολίτευσης απέρριπτε προκαταβολικά με απόλυτο και άκαμπτο τρόπο κάθε ιδέα συνεργασίας, δίνοντας έτσι (ηθελημένα ή αθέλητα) σημαντική ώθηση στο κόμμα που τελικά επικράτησε.

Σκεπτόμενος πολίτης και «οπαδός»

Τα κόμματα που δεν έχουν κυβερνητική ευθύνη, ανεξάρτητα από τη μεταξύ τους σχέση και το ενδεχόμενο μελλοντικής συνεργασίας, πρέπει να αποβλέπουν (όπως, φυσικά, και το ή τα κυβερνητικά κόμματα) στο να πείθουν και όχι να αποκτούν οπαδούς, στο να βοηθούν τους πολίτες να σκέπτονται και όχι να δημαγωγούν. Να μη βλέπουν τον πολίτη σαν απλό μέλος μιας ομάδας, μιας μάζας, όπου ο πολίτης χάνει την ατομικότητά του. Η συνήθης αναφορά στον λαό ή, ανάλογα με τις συνθήκες, η λεγόμενη «προσφυγή στη βάση» και μάλιστα αδιαμεσολάβητα, άρα χωρίς δυνατότητα διαλόγου, συνιστά μια ολοκληρωτική αντίληψη για τον πολίτη, μετατρέποντάς τον από προσωπικότητα σκεπτόμενη και δυνάμενη να διαφοροποιείται σε έναν αριθμό χωρίς ταυτότητα. Ο πολίτης εργαλειοποιείται, για να λειτουργήσει ως μέσο που νομιμοποιεί τη δράση του δημαγωγού.

Συλλογικότητα και εναλλαγή στην εξουσία

Τα κόμματα, αν θέλουν να είναι δημοκρατικά ή, έστω, περισσότερο δημοκρατικά, πρέπει να είναι κόμματα αρχών, όχι μόνο κατ’ όνομα αλλά και στην πράξη και επιπλέον να λειτουργούν συλλογικά και όχι αρχηγικά. Η συλλογικότητα σημαίνει περισσότερη δημοκρατία. Επίσης περισσότερη δημοκρατία σημαίνει η εναλλαγή στην εξουσία, αντί της παγίωσης των ίδιων προσώπων στην ίδια θέση επ’ αόριστον, που εκτρέφει το προσωποπαγές στοιχείο στη λειτουργία των κομμάτων και γενικότερα του πολιτεύματος. Τα αξιώματα τότε ταυτίζονται με πρόσωπα. Αρχηγοκεντρικά κόμματα απέχουν πολύ από τη δημοκρατική λειτουργία και εκτρέφουν τάσεις προς αλαζονικές ή και αυταρχικές συμπεριφορές. Το ίδιο και ο κίνδυνος (από την πλευρά των οπαδών) της προσωπολατρίας, η οποία είναι, όπως εύστοχα παρατηρεί ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου, «χαρακτηριστικό μη ώριμων πολιτικώς λαών».

Συμπερασματικά

Κάθε άλλο παρά ανησυχητικό φαινόμενο είναι η πολυδιάσπαση της αντιπολίτευσης σε πολλά κόμματα. Το πρόβλημα είναι μόνο το αν τα κόμματα θα λειτουργούν δημοκρατικά στη βάση αρχών, με συλλογικές διαδικασίες στα ανώτερα και στα ενδιάμεσα κλιμάκια (και όχι π.χ. μία φορά κάθε χρόνο ή κάθε δύο χρόνια). Τότε θα μπορούσαν να ασκούν όχι μόνο αποτελεσματικότερη αντιπολίτευση αλλά και πειστικότερη έναντι των σκεπτόμενων πολιτών (όχι έναντι των οπαδών). Ποια από τα κόμματα της αντιπολίτευσης υπό τις σημερινές συνθήκες πληρούν αυτές τις προϋποθέσεις ας το κρίνει ο αναγνώστης.

Ο Μιχάλης Σταθόπουλος είναι επίτιμος καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών,  ακαδημαϊκός