Αναφορά στη γλώσσα

Πάντα αυτές τις τελευταίες μέρες της χρονιάς που φεύγει, θέλεις – δεν θέλεις, κάνεις έναν απολογισμό των κακών στιγμών και των λανθασμένων πράξεων, ακόμα και των αθέμιτων τρόπων που χρειάστηκε να μετέλθεις, υπακούοντας συχνά στο θυμικό. Διακονώ την κριτική από το 1956, όταν δημοσιεύτηκε το πρώτο μου κείμενο στον ημερήσιο Τύπο και στα λογοτεχνικά περιοδικά. Κοντά 70 χρόνια μιας περιπέτειας να σταθεί κανείς σε έναν χώρο, όπως η δημόσια γραφή σε μεγάλες καταθέσεις. Οταν αποφασίζεις, κατόπιν βέβαια παραγγελίας, να γράψεις σε έντυπα με ευρύ αναγνωστικό κοινό, και ως προς την εκπαιδευτική πορεία του και με διάφορο παντελώς τρόπο του σκέπτεσθαι, αφού οι εφημερίδες ευρείας κυκλοφορίας και ιστορίας στον τόπο έχουν ως αναγνώστες λαϊκούς ανθρώπους και πανεπιστημιακούς ειδικούς, πρέπει, αν θέλεις να διατηρήσεις το πόστο σου, να ικανοποιήσεις και τους δύο.

Είχα την ευτυχία να γνωρίσω ανθρώπους στην ελληνική επαρχία, κυρίως στη Ρούμελη, τόπο καταγωγής μου, που δεν ήξεραν ανάγνωση και άκουγαν συμπολίτες τους να διαβάζουν στο καφενείο φωναχτά για μια ομήγυρη και πολιτικά σχόλια, αλλά και εφημερίδες του καθημερινού Τύπου, των οποίων ο καφετζής φρόντιζε να έχει πάντα ένα φύλλο στη διάθεση των πελατών της καθημερινότητας.

Οταν ο Λέων Καραπαναγιώτης, γίγαντας της ελληνικής δημοσιογραφίας, με γνώρισε ως δάσκαλο σε ιδιωτικό σχολείο, όπου φοιτούσαν οι δύο του κόρες, μου πρότεινε να γράψω κάτι από τη διδακτική μου πείρα στο «ΒΗΜΑ» και ανταποκρίθηκα, άρχισε η θητεία μου στη δημόσια κριτική. Την εποχή εκείνη είχα να αντιμετωπίσω σπουδαίες κριτικές πένες, από τον Βάσο Βαρίκα ως τον Τάσο Λιγνάδη και τον Θεόδωρο Κρητικό, και την παλιότερη γενιά, όταν η κριτική θεάτρου ήταν τόσο σπουδαίος παράγοντας στη δημόσια γραφή, ώστε συχνά ένα νέο έντυπο πρώτα εξασφάλιζε κριτική θεάτρου, εικαστικών και λογοτεχνίας, καθώς και της νεότευκτης τηλεόρασης, και μετά ξεκινούσε την έκδοση. Στη θεατρική κριτική η εξαίρετη παράδοση ενός Φώτου Πολίτη και ενός Αθανασιάδη – Νόβα· οι περισσότεροι κριτικοί προέρχονταν από τη λογοτεχνία και στο θεατρικό κείμενο κυρίως εστιαζόταν ο κριτικός τους λόγος. Επρεπε να εισβάλει έξοχα στον χώρο ο σπουδαίος ηθοποιός Μηνάς Χρηστίδης, μαθητής σημαντικών δασκάλων υποκριτικής, και κυρίως του Κάρολου Κουν στο Θέατρο Τέχνης, για να υπάρξει στον κριτικό λόγο μια τεκμηριωμένη εκτίμηση της σκηνοθετικής άποψης και της υποκριτικής.

Οταν τελείωσα τη Φιλοσοφική Σχολή, είχα ως περιουσία μια πληθώρα θεατρικών παραστάσεων, όπου με είχε μυήσει ο πατέρας μου, φιλόλογος που σπούδασε στην Αθήνα και είχε γνωρίσει τις έξοχες υποκριτικές ερμηνείες της Κοτοπούλη, της Κυβέλης, της Κυρίας Κατερίνας, του Βεάκη, του Νέζερ, της Μανωλίδου, του Μινωτή, της Παξινού και μιας σπουδαίας πληθώρας ηθοποιών, χαρακτήρων και τύπων. Την ίδια εποχή θριάμβευε και η επιθεώρηση, όπου και μόνο τον Μαυρέα να σημειώσει κανείς αντιλαμβάνεται τι σημαντική προσφορά στη λαϊκή υποκριτική προσέφεραν αυτοί οι κυρίως αυτοδίδακτοι, προσωπικότητες με ακτινοβολία, σε όλο το φάσμα παιδείας του λαού. Χωρίς ραδιόφωνο, χωρίς τηλεόραση, χωρίς ελληνικό κινηματογράφο, το θέατρο ήταν μοναδική παιδεία στα θεάματα, ξένα και ελληνικά.

Το ελληνικό θέατρο ήδη από τον 19ο αιώνα, χωρίς συμπλέγματα, γνώρισε και αξιοποίησε την ευρωπαϊκή και αργότερα και την αμερικανική δραματουργία. Στην Ελλάδα του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα υπήρχε μια γενναία παράδοση εμπειρικών ηθοποιών. Η Κοτοπούλη, η Κυβέλη, ο Βεάκης, ο Δενδραμής, η Παξινού, ο Μινωτής, ο Νέζερ, ο Αυλωνίτης, η Μαρίκα Νέζερ, ο Λογοθετίδης, ο Αργυρόπουλος ήταν εξαίσιοι ερμηνευτές, ακόμη και κλασικών έργων που αγνοούσε η εκπαίδευσή μας, και κατόρθωναν, χωρίς να προδίδουν τη δραματουργική πρόθεση, να τα εγγράφουν στην ελληνική λογοτεχνική παράδοση, έτσι ώστε συχνά ένας «Αμλετ» σε μετάφραση Ρώτα ή ένας «Μάκβεθ» σε μετάφραση Καρθαίου να μιλούν εξαίσια ελληνικά, με αποτέλεσμα οι ηθοποιοί, χωρίς υφολογικά γνωρίσματα κάποιας σχολής ύφους, να κατορθώνουν να μεταφέρουν στο επίσης απαίδευτο κοινό, αφού το θέατρο κυρίως δεν διδασκόταν, πλην των τραγικών. Οταν ήρθαν στην πνευματική ζωή του τόπου ο Φώτος Πολίτης, ο Δημήτρης Ροντήρης και αργότερα ο Κάρολος Κουν, ο μεγάλος μεταφραστής των τραγικών ποιητών Ιωάννης Γρυπάρης, για την προσωπική μου τουλάχιστον αντίληψη παιδείας, συνέβαλε στην ελληνική παιδεία όσο παλιότερα ο Αδαμάντιος Κοραής.

Ευτύχησα να μαθητεύσω και να συνεργαστώ ως ηθοποιός κατ’ αρχάς, και αργότερα και ως μεταφραστής, με τον μεγάλο Ροντήρη. Η φιλία του με τον Γρυπάρη και τον Θρασύβουλο Σταύρου, αλλά και με τον Ρώτα, κυρίως στον Σαίξπηρ και στον Σίλερ, γαλούχησε δύο ολόκληρες γενιές ελλήνων θεατών από το 1936 έως το 1960 με άψογα ελληνικά, χωρίς παραχωρήσεις σε λαϊκίστικες εκπαιδευτικές απαιτήσεις που, χάριν π.χ. ενός φιλολαϊκού εκπαιδευτικού «οράματος», ευτέλισαν τα κλασικά κείμενα, κατατάσσοντάς τα στη λαϊκίστικη ευκολία της ισοπέδωσης, υφολογικής και νοηματικής.

Ευτύχησα ως ηθοποιός που κρίθηκε στο πτυχίο με άριστα από επιτροπή λογίων κριτών να αντιληφθώ από τη διδασκαλία του Ροντήρη τη βαθιά γνώση, όχι μόνο της εννοιολογικής ακρίβειας των ποιητικών κειμένων, αλλά κυρίως της ηχητικής ποιητικής αξίας λέξεων και φράσεων που, ενώ έχουν μια ιστορική περιπέτεια αιώνων, είναι συνάμα και τόσο λαϊκές, ώστε να λειτουργούν ακόμη με απαιτήσεις γνωμικού λόγου. Παραπέμπω στους πρώτους στίχους από τον «Ριχάρδο Γ΄» του Σαίξπηρ σε μετάφραση που τιμά ολόκληρη την παράδοσή μας στη γλωσσική πλούσια παρακαταθήκη: «Τώρα της στενοχώριας τον χειμώνα την έκανε λαμπρή καλοκαιριά του Γιορκ ο ήλιος» (Κ. Καρθαίος). Στίχος που θα μπορούσε να έχει γράψει ο Σολωμός, ο Παλαμάς και ο Ρίτσος.

Εχω κι άλλοτε γράψει πως λείπει μια συστηματική μελέτη της μεταφρασεολογίας στον τόπο μας. Θέλουμε – δεν θέλουμε, είμαστε τρόφιμοι μεταφραστικών επιτευγμάτων. Δεν χρειάζεται παρά να παραπέμψω στη μετάφραση την έξοχη της Παλαιάς Διαθήκης και των Ευαγγελίων. Ποιος συνειδητοποιεί κάθε φορά πως παραπέμπει στις Γραφές, πως επικοινωνεί με μεταφρασμένο λόγο; Εναν λόγο που πέρασε ακόμα και στη λαϊκή εκφραστική στην καθημερινότητα, ακόμη και αναλφάβητων Ελλήνων που μεταφέρουν προφορική παράδοση γενεών. Η Λειτουργία της Ορθοδοξίας είναι μια αστείρευτη πηγή καθημερινών λαϊκών εκφράσεων που βέβαια αγνοούν συχνά την πηγή των λόγων τους.

Είχα την τύχη και τα όρια, όταν καταπιάστηκα με τη μετάφραση των τραγικών και του Αριστοφάνη, να έχω δίπλα μου κατορθώματα μεταφραστικού λόγου που ήταν πλέον φυσικό να έχουν ξεπεραστεί. Αν δεν συνέβαινε αυτό, θα σήμαινε πως η γλώσσα μας έχει πεθάνει. H πορεία της ελληνικής γλώσσας από τον Ομηρο ως τον Ευριπίδη, από τον Ρωμανό τον Μελωδό ως τον Διονύσιο Σολωμό και από τον Παλαμά ως τον Σεφέρη και τον Ελύτη είναι μια γλωσσική εποποιία σοφίας και ελιγμών, λύσεων και ορίων που εκφράζουν κάθε φορά τους ορίζοντες της πορείας του Γένους, τα αδιέξοδα, τα δάνεια και τις ιδιοφυείς λύσεις μέσα στα πλαίσια της τυπολογίας και των αναιρέσεών της. Ο τυπικά αγράμματος με τα κριτήρια της εκάστοτε εκπαίδευσης στρατηγός Μακρυγιάννης μάς κληροδότησε όχι μόνο ένα σπουδαίο κείμενο ιστορικής αξίας, αλλά κυρίως ένα γλωσσικό αριστούργημα, όχι μόνο γλωσσικού πλούτου, αλλά και ρυθμολογίας της ελληνικής προφορικής λαλιάς.

Ο Σολωμός, ο Κάλβος, ο Παπαδιαμάντης δεν απέχουν ούτε τριάντα χρόνια από τον Καβάφη και ο Καβάφης ούτε είκοσι χρόνια από τον Κόντογλου και τη μετάφραση της ομηρικής ποίησης από τον Εφταλιώτη και τον Πάλλη. Μιλάμε για μια γλώσσα που συνεχίζει χωρίς διακοπές και κενά χρόνου μια γλωσσική ιστορία τριών χιλιάδων χρόνων, αφού στα κείμενα της Φαιστού διαπιστώνει κανείς πως γλωσσικά είναι κοντά στο ύφος και στο λεξιλόγιο του Σούτσου και του Βερναρδάκη. Ακουγα τον Μάνο Κατράκη να διαβάζει «Ερωτόκριτο» και ακούς τον προχθεσινό κρητικό αγρότη που συνάντησες στη Νότια Κρήτη. Ακούς έναν δημογέροντα σε καφενείο, ακόμη και σε αστική πόλη της Κρήτης, και η μνήμη σε παραπέμπει στον «Βασιλιά Ροδολίνο», αλλά και στον Πρεβελάκη και, κυρίως, στον Καζαντζάκη.

«Τη γλώσσα μου έδωσαν ελληνική» που καυχιόταν και ο μεγάλος σύγχρονός μας ποιητής Οδυσσέας Ελύτης. Επιτρέψτε μου να παραπέμψω σε έναν δικό μου παλιό στίχο: «Μιλώ μια γλώσσα παλαιά και το πολύ να πω παώνια τα παγώνια»!