ΠολιτισμόςΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Το δημοψήφισμα του 1924 και η εποχή του

Στις 13 Απριλίου συμπληρώνονται 100 χρόνια από το δημοψήφισμα που επικύρωσε την Αβασίλευτη Δημοκρατία και θεωρείται το γνησιότερο από τα τρία πολιτειακού περιεχομένου που έγιναν κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου

Το δημοψήφισμα του 1924 και η εποχή του

Πανηγυρική συγκέντρωση στην Αθήνα, τον Μάρτιο του 1924, για την ανακήρυξη της αβασίλευτης δημοκρατίας

8 λεπτά

Η υπονόμευση της Βασιλείας στην Ελλάδα εκδηλώθηκε με σφοδρότητα κατά τον Εθνικό Διχασμό λόγω της σύγκρουσης Βενιζέλου – Κωνσταντίνου, που ξεκίνησε ως κρίσιμο ζήτημα εξωτερικής πολιτικής, αλλά εξελίχθηκε σε πολυεπίπεδη κοινωνική και θεσμική κρίση. Η υπονόμευση αυτή ολοκληρώθηκε με τα δραματικά γεγονότα της Μικρασιατικής Καταστροφής, που από μεγάλο μέρος της κοινής γνώμης χρεώθηκαν εξ ολοκλήρου στον αντιβενιζελισμό και στο στέμμα. Η οριστική παραίτηση του Κωνσταντίνου τον Σεπτέμβριο του 1922 και η άνοδος του Γεώργιου Β΄ στον θρόνο δεν εξευμένισαν τους δημοκρατικούς, αλλά κάπως απρόβλεπτα ο Ελευθέριος Βενιζέλος εξελίχθηκε σε βασικό υποστηρικτή του θεσμού, εμποδίζοντας να υλοποιηθούν άμεσα όλες οι σχετικές προθέσεις έκπτωσής του.

Το βασιλικής χροιάς αποτυχημένο κίνημα των υποστράτηγων Γαργαλίδη – Λεοναρδόπουλου τον Οκτώβριο του 1923 έδωσε τη χαριστική βολή στο στέμμα, λόγω της μαζικής αποστράτευσης όλων των αντιβενιζελικών αξιωματικών που το υποστήριζαν. Ετσι, χάρη στην ανοιχτή επέμβαση των βενιζελικών αξιωματικών στρατού, ο Γεώργιος Β΄ εκδιώχθηκε στο εξωτερικό με μορφή προσωρινής άδειας στις 19 Δεκεμβρίου 1923, οι πολιτειακά μετριοπαθείς κυβερνήσεις Βενιζέλου και Καφαντάρη εξαναγκάστηκαν σε παραίτηση. Ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου, πατέρας της Β΄ Ελληνικής Δημοκρατίας, έλαβε εντολή σχηματισμού κυβέρνησης στις 11 Μαρτίου 1924 παρά το γεγονός ότι η Δημοκρατική Ενωση μειοψηφούσε στην Δ’ Εθνοσυνέλευση. Ο Παπαναστασίου έφερε αμέσως ψήφισμα για την έκπτωση της βασιλικής δυναστείας που υπερψηφίστηκε από την Δ’ Εθνοσυνέλευση τη σημαδιακή ημέρα της 25ης Μαρτίου 1924, ορίζοντας το επικυρωτικό δημοψήφισμα για τις 13 Απριλίου 1924.

Κατά την προεκλογική περίοδο, υπέρ του νέου πολιτεύματος εκδηλώθηκαν όλα τα βενιζελικά κόμματα της Δ΄ Εθνοσυνέλευσης όπως και το ΚΚΕ που ενίσχυσε με όλες του τις δυνάμεις τον αντιβασιλικό αγώνα. Υπέρ της Βασιλείας εκδηλώθηκαν όλα τα αντιβενιζελικά κόμματα, με κύριους ηγέτες τούς Ιωάννη Μεταξά, Γρηγόριο Ευστρατιάδη, Κωνσταντίνο Δεμερτζή και Παναγή Τσαλδάρη. Επίσης έγιναν προσπάθειες από τους βασιλόφρονες αλλά και τον Γεώργιο Στρέιτ που βρισκόταν στην Ελβετία να κινητοποιηθεί η εύπορη κοινότητα βασιλοφρόνων της Αλεξάνδρειας για να συνδράμει στον αγώνα, αλλά τα αποτελέσματα των προσπαθειών υπήρξαν πενιχρά. Κάπως απρόσμενα για τον χαρακτήρα και τη μετριοπάθειά του, ο Γεώργιος από τη Ρουμανία προσπάθησε να αντιδράσει με διάγγελμα προς τον ελληνικό λαό στις 7 Απριλίου 1924, διαμαρτυρόμενος για την επερχόμενη πολιτειακή αλλαγή, την οποία χρέωνε αποκλειστικά σε ομάδα αξιωματικών.

Το δημοψήφισμα αυτό, παρά τις υπερβάσεις και τις πολλές κυβερνητικές αυθαιρεσίες, μπορεί να χαρακτηριστεί ως το γνησιότερο από τα τρία πολιτειακού περιεχομένου που έγιναν κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου. Αναμφίβολα στο δημοψήφισμα συνέβησαν πολλές παρατυπίες και αυθαιρεσίες υπέρ της Αβασίλευτης Δημοκρατίας, καθώς είχε καταγραφεί η ανασφάλεια της κυβέρνησης και του στρατού σχετικά με το τελικό αποτέλεσμα. Η ίδια η εκλογική διαδικασία φαλκιδεύτηκε, καθώς σε αρκετές περιπτώσεις πολίτες που ψήφιζαν υπέρ της Αβασίλευτης λάμβαναν μόνο το ένα ψηφοδέλτιο ή δεν αποσύρονταν στο παραβάν αλλά ψήφιζαν απευθείας, χωρίς επιπτώσεις. Επίσης, συνελήφθησαν επί τόπου εκλογικοί αντιπρόσωποι των βασιλοφρόνων που κατέθεταν ενστάσεις εγκυρότητας με το σκεπτικό ότι παρακώλυαν την εκλογική διαδικασία. Πάντως οι πιέσεις που ασκήθηκαν από τους μηχανισμούς του κράτους δεν έφτασαν στα άκρα και μπορεί να πει κανείς ότι το δημοψήφισμα διεξήχθη υπό συνθήκες υποφερτής και σίγουρα όχι απροκάλυπτης βίας.

Τα τελικά αποτελέσματα του δημοψηφίσματος ήταν:

1. Αβασίλευτη Δημοκρατία: 758.742 ψήφοι – 69,99%

2. Βασιλευόμενη Δημοκρατία: 325.322 ψήφοι – 30,01%

Σύνολο: 1.084.064 ψήφοι

Το αποτέλεσμα υπήρξε σαρωτικό υπέρ της Αβασίλευτης Δημοκρατίας και εξέπληξε ακόμη και τον πιο αισιόδοξο υποστηρικτή της, καθώς δεν είχε γίνει αντιληπτό το μέγεθος της πτώσης της πολιτικής επιρροής των βασιλοφρόνων μετά το 1922. Οπως ορθά παρατήρησε ο Μεταξάς μετά τη δημοσιοποίηση του αποτελέσματος, ακόμη και αν είχε γίνει νοθεία στις ψήφους υπέρ της Αβασίλευτης Δημοκρατίας, οι ψήφοι υπέρ της Βασιλείας ήταν λίγες.

Η παρέμβαση του στρατού

Πάντως οι θετικές ψήφοι υπέρ της Αβασίλευτης Δημοκρατίας αυξήθηκαν λόγω της απροκάλυπτης επέμβασης του στρατού καθώς το σύνολο των ψήφων που έλαβε στις στρατιωτικές μονάδες υπερέβαινε τον συνολικό αριθμό των εν ενεργεία αξιωματικών και οπλιτών. Σε όλες τις στρατιωτικές μονάδες ανά την Ελλάδα οι αξιωματικοί πίεζαν απροκάλυπτα τους στρατιώτες τους να ψηφίσουν υπέρ της Αβασίλευτης Δημοκρατίας, ενώ καταγγέλθηκε από εφέδρους ότι τους ζητήθηκε να κρατούν προς επίδειξη το κίτρινο ψηφοδέλτιο όταν θα αποχωρούσαν από την κάλπη. Σε επίσημη αναφορά του Α΄ Σώματος Στρατού στις 3 Μαΐου 1924 προτεινόταν η οριστική επαναφορά τεσσάρων αξιωματικών μετά το δημοψήφισμα «καθ΄ ο ειργάσθησαν μετά πίστεως προς επικράτησιν αυτού».

Την ημέρα του δημοψηφίσματος οι κεντρικοί δρόμοι των Αθηνών είχαν κατακλυστεί από στρατιωτικές μονάδες που υποβοηθούσαν τη δημόσια τάξη αλλά επί της ουσίας προπαγάνδιζαν υπέρ της ψήφου για την Αβασίλευτη Δημοκρατία. Η πρωτεύουσα έδινε την εντύπωση στρατοκρατούμενης πολιτείας καθώς τεθωρακισμένα οχήματα και φορτηγά με στρατιώτες διέσχιζαν συνεχώς τις κεντρικές οδούς, ενώ στην Πάτρα αεροπλάνα του στρατού έριχναν στην πόλη φυλλάδια υπέρ της Αβασίλευτης. Οι στρατιώτες προσέρχονταν στην κάλπη ενώπιον των αξιωματικών τους και λάμβαναν μόνο το ψηφοδέλτιο της Αβασίλευτης υπό τον φόβο αυστηρής τιμωρίας. Σε άλλες περιπτώσεις οι στρατιώτες προσέρχονταν κατά τετράδες κραδαίνοντας γαλάζιες σημαίες και φωνάζοντας συνθήματα υπέρ της Αβασίλευτης, ενώ στρατιωτικά αποσπάσματα παρήλαυναν στους δρόμους των Αθηνών με συνθήματα υπέρ της Αβασίλευτης και στα όπλα τους είχαν μικρές επιγραφές με τη λέξη «ΝΑΙ».

Σύμφωνα με τη χαρακτηριστική μαρτυρία του Ιωάννη Μεταξά: «Δημοψήφισμα. Από πρωί με αυτοκίνητον. Διέρχομαι 42 τμήματα. Αισθάνομαι μούδιασμα κόσμου. Φυλακίσεις δικαστικών αντιπροσώπων, αντιπροσώπων συνταγματικής παρατάξεως. Πιέσεις. Εγκύκλιοι καταδιωκτικαί. Δρόμοι γεμάτοι με στρατιώτας διαδηλωτάς. Ψηφίζουν πολλάκις. Ανανδρία. Ανανδρία. Μ.μ. εις Παπαναστασίου διαμαρτυρίαι…».

Σύμφωνα με τη χαρακτηριστική μαρτυρία του Παναγιώτη Κανελλόπουλου έξι δεκαετίες μετά: «Εγώ υπηρετούσα στρατιώτης στο 12ο Σύνταγμα της Πάτρας όταν έγινε το δημοψήφισμα του Απριλίου του 1924. Το 12ο Σύνταγμα το διοικούσε ένας παλαιός ταγματάρχης ο οποίος συμπεθέρευε κάπως με την οικογένειά μας. Οταν έγινε το δημοψήφισμα κι έλαβαν μέρος και οι στρατιώτες, παρατάχθηκε όλο το σύνταγμα σε τριάδες. Εμένα με έβαλαν τελευταίο. Ο ταγματάρχης και τρεις – τέσσερις άλλοι αξιωματικοί στέκονταν μπροστά και ενώ οι στρατιώτες περνούσαν τρεις τρεις τούς έδιναν ψηφοδέλτιο μόνο της Δημοκρατίας. Οταν έφτασε η δική μου σειρά – επίτηδες με είχαν βάλει τελευταίο –, χαμογελώντας ο ταγματάρχης μού δίνει και τα δύο ψηφοδέλτια και μου λέει “ρίξε όποιο θέλεις”…».

Εκλογική νοθεία

Αλλά και οι πύρινες καταγγελίες των αντιβενιζελικών για βενιζελικούς και κατεξοχήν για πρόσφυγες που διπλοψήφιζαν υπό την κάλυψη των βενιζελικών Αρχών, είχαν δόσεις αλήθειας. O φοιτητής τότε και μετέπειτα επιφανής διπλωμάτης Χρήστος Ξανθόπουλος – Παλαμάς παραδέχθηκε αρκετά μεταγενέστερα ότι είχε ψηφίσει στο δημοψήφισμα του 1924 σε τέσσερα διαφορετικά εκλογικά κέντρα! Οι πρόσφυγες που ψήφισαν υπέρ της Αβασίλευτης Δημοκρατίας δεν είχαν ακόμη εγγραφεί όλοι στους εκλογικούς καταλόγους και το γεγονός αυτό βοήθησε τη δυνατότητα διπλοψηφίας τους. Οταν ο πρόσφυγας Θωμάς Σιμωνίδης πέθανε απρόοπτα από συγκοπή πριν από τις εκλογές του 1926, πάνω του βρέθηκαν δύο εκλογικά βιβλιάρια. Σύμφωνα με καταγγελία του, ο ανήλικος Κ. Φουντούλης στη Θεσσαλονίκη οδηγήθηκε στην κάλπη να ψηφίσει με βενιζελικό ψηφοδέλτιο γιατί εκλήφθηκε από τις Αρχές ότι ήταν πρόσφυγας. Βέβαια, χωρίς τη νοθεία, η διαφορά των ψήφων θα ήταν σαφώς μικρότερη, το αποτέλεσμα θα έμοιαζε περισσότερο ισόπαλο και αυτό θα αποτελούσε μια μόνιμη απειλή για τη στερέωση του νέου πολιτεύματος στη συνείδηση των πολιτών. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι ψηφοφόροι των εκλογών του 1926 μειώθηκαν κατά 121.760 σε σχέση με αυτούς του δημοψηφίσματος, αλλά και οι ψηφοφόροι των εκλογών του 1928 παρέμειναν κατά 62.630 λιγότεροι, νούμερα ενδεικτικά του μεγέθους της εκλογικής νοθείας. Σύμφωνα με επιστολή του Β. Σκουλά στον Βενιζέλο, τα εκλογικά αποτελέσματα της Κρήτης είχαν αλλοιωθεί λίγο, αλλά στην υπόλοιπη Ελλάδα υπολείπονταν κατά πολύ των πραγματικών.

Ζήτημα νομιμότητας και λαϊκή αδιαφορία

Πρέπει να θεωρηθεί βέβαιο πως το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος θα ήταν – οριακά έστω – υπέρ της Αβασίλευτης Δημοκρατίας, ακόμη και χωρίς τις κρατικές αυθαιρεσίες και την επέμβαση του στρατού. Και αυτό επειδή ένα μεγάλο τμήμα των βενιζελικών θεωρούσε τον Θρόνο βασικό υπαίτιο για τη Μικρασιατική Καταστροφή, λόγω της σαφούς αντιβασιλικής τοποθέτησης των προσφύγων από τη Μικρά Ασία, της ανταλλαγής των μουσουλμανικών πληθυσμών στη Μακεδονία και της έξυπνης επιλογής του Παπαναστασίου να ψηφίσει εκ προοιμίου στην Εθνοσυνέλευση την έκπτωση της δυναστείας, δημιουργώντας ένα ισχυρό τετελεσμένο που μοιραία μετατράπηκε σε πλειοψηφικό ρεύμα από τον μέσο νομιμόφρονα πολίτη που επιθυμούσε μια μόνιμη επίλυση της εκκρεμότητας. Ουσιαστικά, όπως είχε διαμορφωθεί η εσωτερική κατάσταση στις παραμονές του δημοψηφίσματος, η Αβασίλευτη Δημοκρατία εκπροσωπούσε τη νομιμότητα και την ελπίδα για κοινωνική ειρήνη και αποκατάσταση της τάξης με την επιστροφή του στρατού στα καθήκοντά του. Επίσης μέχρι το δημοψήφισμα δεν είχε αποτυπωθεί επακριβώς η μεγάλη επιρροή της προσφυγικής ψήφου στα εκλογικά αποτελέσματα και στην πολιτική ζωή της χώρας.

Επιπλέον είναι γεγονός ότι ένα μεγάλο τμήμα της κοινής γνώμης, γονατισμένο από οικονομικά προβλήματα και τη δυστυχία από τα δεινά που είχε επισωρεύσει η Μικρασιατική Καταστροφή, αντιμετώπισε με χαρακτηριστική αδιαφορία τον τετράμηνο πολιτειακό οργασμό των κομμάτων εντός και εκτός Εθνοσυνέλευσης. Ετσι, ένα βασιλικό κίνημα που κυοφορήθηκε στην Πελοπόννησο από τους απόστρατους βασιλόφρονες αξιωματικούς δεν εκδηλώθηκε λόγω έλλειψης συμμετοχής του κόσμου, αλλά και τα προεκλογικά δημοκρατικά συλλαλητήρια που διοργανώνονταν από την κυβέρνηση στην επαρχία για τη διαφώτιση του απλού κόσμου χαρακτηρίζονταν από την ιδιαίτερα χαμηλή προσέλευση των πολιτών. Ακόμη και στο προπύργιο της δημοκρατικής ιδέας, τη Μυτιλήνη, οι πολίτες δέχθηκαν χωρίς ενθουσιασμό τους δημοκρατικούς πολιτευτές καθώς, σύμφωνα με τον ντόπιο νεαρό βενιζελικό δημοσιογράφο Στράτη Μυριβήλη, είχαν απογοητευθεί από τα μεγάλα προβλήματα του καθημερινού βίου που δεν έβρισκαν λύση παρά τις υποσχέσεις των πολιτικών. Ο αυτόπτης άγγλος δημοσιογράφος William Miller περιέγραψε στις εντυπώσεις του ότι ο λαός έδειξε αδιαφορία για την ανακήρυξη της Αβασίλευτης, όση έδειξε και κατά την εκδίωξη του βασιλιά, καθώς είχε κουραστεί από τις αλλαγές και δεχόταν παθητικά τα τετελεσμένα.

Ο Ιωάννης Β. Δασκαρόλης είναι διδάκτωρ Σύγχρονης Ιστορίας του Πανεπιστημίου Νεάπολις Πάφου

Επόμενο άρθρο

Google news

Ακολουθήστε tanea.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Σχετικά άρθρα

Τα Νεότερα

  1. Οι αθλητικές μεταδόσεις της ημέρας (17/11): Δράση με EuroLeague και Nations League
  2. Άγιος Παντελεήμονας: Στη δημοσιότητα τα στοιχεία του 20χρονου υπόπτου για την δολοφονία της 24χρονης
  3. CNN: Στόχος του Ιράν κορυφαίοι αξιωματούχοι στην Ουάσιγκτον – Σχέδιο για επίθεση με «βρώμικη βόμβα» ή χημικά

Πιο Σχολιασμένα

Πιο Διαβασμένα

Cookies