Η χρονιά του πολιτικού «παιχνιδιού της δειλίας»

Το 2023 έφυγε με μια ξινή γεύση και μια άχαρη νότα, καθώς οι επικείμενες εκλογικές αναμετρήσεις του 2024 εντείνουν τους φόβους για τη δημοκρατία και την παγκόσμια τάξη πραγμάτων. Μεταξύ της βέβαιης επανεκλογής του αυταρχικού ηγέτη της Ρωσίας και της πιθανότητας εμφάνισης ενός λαϊκιστικού κύματος στις δύο πλευρές του Ατλαντικού, υπάρχουν πολλοί λόγοι να ανησυχεί κανείς για το μέλλον της δημοκρατίας.

Ασφαλώς, οι λαϊκιστές δεν κερδίζουν πάντα τις εκλογές, ενώ ακόμη και στην περίπτωση που αναδεικνύονται ως το μεγαλύτερο κοινοβουλευτικό κόμμα – όπως συνέβη το φθινόπωρο στην Πολωνία και την Ολλανδία – αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως ότι θα ελέγχουν την κυβέρνηση. Το σενάριο, όμως, που δεν αφήνει τους ανθρώπους να κοιμηθούν τα βράδια έχει να κάνει με το γεγονός ότι ο Ντόναλντ Τραμπ προηγείται δημοσκοπικά του Τζο Μπάιντεν στις πολιτείες που ο νυν πρόεδρος οφείλει να κερδίσει. Παρ’ όλα αυτά, μια επικράτηση του Τραμπ ίσως να είναι επίσης λιγότερο πιθανή από όσο πιστεύουν τόσο οι οπαδοί όσο και οι αντίπαλοί του.

Η τρέχουσα πολιτική δυναμική στις ΗΠΑ μοιάζει να εξελίσσεται όπως ένα παιχνίδι της δειλίας – κάτι κλασικό στη θεωρία των παιγνίων, που προέρχεται από μια ταινία του Τζέιμς Ντιν, Επαναστάτης χωρίς αιτία, όταν οι επικεφαλής δύο συμμοριών οδηγούν τα αυτοκίνητά τους προς έναν γκρεμό, για να διαπιστώσουν ποιος θα κάνει πρώτος πίσω από φόβο. Πρακτικά, λοιπόν, η αμερικανική δημοκρατία και ολόκληρος ο κόσμος είναι αντικείμενα μιας παρόμοιας τρομακτικής διαδικασίας.

Τα δύο μεγάλα κόμματα μοιάζουν αποφασισμένα να δώσουν το χρίσμα σε αδύναμους υποψήφιους, που έχουν ως μοναδικό κοινό στοιχείο την προχωρημένη ηλικία τους. Αξίζει δε να σημειωθεί ότι η μεγάλη ηλικία συχνά αποδείχθηκε καταστροφική στην ιστορία. Ο γερμανός πρόεδρος Πάουλ φον Χίντερμπουργκ ήταν 84 ετών και έπασχε από προχωρημένη άνοια στις εκλογές του 1932, που έφεραν στην εξουσία τον Χίτλερ. Παρομοίως, ο βρετανός πρωθυπουργός Μακντόναλντ υπέφερε από την πάθηση του Αλτσχάιμερ κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Υφεσης.

Το σίγουρο είναι πως το κλειδί αυτών των εκλογών βρίσκεται στην αμοιβαία αναγνώριση ότι ο υποψήφιος της άλλης πλευράς είναι αδύναμος. Η επιρροή του Μπάιντεν στις τάξεις των Δημοκρατικών οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι νίκησε τον Τραμπ το 2020, όταν πολλά άλλα στελέχη του κόμματος πιθανότατα θα ηττούνταν. Σήμερα, όμως, δικαίως αναρωτιέται κανείς μήπως ένας πιο νέος ηγέτης θα ήταν πιο αποτελεσματικός στο να κινητοποιήσει τους ψηφοφόρους – ειδικά τους νεότερους Αμερικανούς, οι οποίοι ενδέχεται να μην προσέλθουν καν στις κάλπες.

Κι εδώ είναι που μπαίνει στην εξίσωση το παιχνίδι της δειλίας: Δύο ηλικιωμένοι άνθρωποι τρέχουν προς έναν γκρεμό και κάθε πλευρά είναι αναγκασμένη να συνεχίσει να οδηγεί τον υποψήφιό της προς τα εκεί, έτσι ώστε να πείσει την άλλη να διατηρήσει τον δικό της υποψήφιο στην κούρσα. Στην περίπτωση, όμως, που ένας πιο δυναμικός υποψήφιος, με λιγότερα χρόνια στην πλάτη του, ερχόταν στο προσκήνιο την τελευταία στιγμή, οι πιθανότητές τους θα ήταν ισχυρές – όμως, εάν η άλλη πλευρά είχε τον χρόνο να επιλέξει επίσης έναν καλύτερο υποψήφιο, τότε όλα θα ήταν ανοιχτά.

Αυτή η λογική που κυριαρχεί στις εκλογές των ΗΠΑ έχει σημασία επειδή είναι στενά δεμένη με ένα άλλο παιχνίδι δειλίας. Η Ρωσία βρίσκεται αντιμέτωπη με την οικονομική και στρατιωτική εξάντληση. Ομως, ο πρόεδρός της, Βλαντίμιρ Πούτιν, ποντάρει στο γεγονός ότι εάν καταφέρει να αντέξει αρκετά, τότε η άλλη πλευρά θα εγκαταλείψει την προσπάθεια και θα διακόψει τη βοήθειά της προς την Ουκρανία. Εάν δε οι Αμερικανοί αποσυνδεθούν από αυτή την υπόθεση, τότε οι Ευρωπαίοι θα διχαστούν περαιτέρω, κάτι που με τη σειρά του είναι πιθανό να φέρει τα λαϊκιστικά τσουνάμι τα οποία ο Πούτιν χρειάζεται τόσο στην Ευρώπη όσο και στις ΗΠΑ. Μια νίκη του Τραμπ τον Νοέμβριο θα σήμαινε τη δικαίωση του Πούτιν – θα είχε κερδίσει στο παγκόσμιο παιχνίδι της δειλίας.

Ο Harold James είναι καθηγητής Ιστορίας και Διεθνών Θεμάτων στο Πανεπιστήμιο Princeton, συγγραφέας του «The War of Words: A Glossary of Globalization»