Για τα 200 χρόνια από τον Εθνικό Ύμνο

Φέτος γιορτάζουμε τα 200 χρόνια από τη συγγραφή του «Ύμνου εις την Ελευθερίαν» (Μάιος του 1823), που κυκλοφόρησε το 1825 σε δύο εκδόσεις, την παρισινή και τη μεσολογγίτικη. Παρόλο που όλοι έχουν ακούσει ή τραγουδήσει τουλάχιστον τις δύο πρώτες στροφές του «Ύμνου», ακόμη και μεταξύ των Σολωμιστών ελάχιστοι γνωρίζουν και ακόμη λιγότεροι συζητούν (Itala sunt, non leguntur) θεμελιώδη δεδομένα που αφορούν τη σύνθεσή του, δηλαδή την αποφασιστική επίδραση της ιταλικής λογοτεχνίας. Ως Επτανήσιος ο Διονύσιος Σολωμός ήταν ιταλομαθής, σπούδασε στην Ιταλία, έγραφε ιταλική ποίηση, σχεδίαζε την ελληνόγλωσση ποίησή του στα ιταλικά και συνέθετε τους κριτικούς και θεωρητικούς στοχασμούς του στην ίδια γλώσσα, ενώ τα αυτόγραφά του είναι σε γλώσσα μικτή, ελληνοϊταλική.

Μια πρώτη εικόνα για τις ιταλικές επιδράσεις στον «Ύμνο» δίνει η δίστιχη ιταλική προμετωπίδα που διασκεύασε ο Σολωμός από το Καθαρτήριο του Δάντη, μετατρέποντας τη φράση «την ελευθερία αναζητεί» («libertà va cercando», για τον Δάντη) στην πρωτοπρόσωπη  διατύπωση «Την ελευθερία τραγουδώ» («Libertà vo cantando»). Τα συμφραζόμενα του ιταλικού διακειμένου είναι κρίσιμα για την κατανόηση του «Ύμνου» (βλ. τη σχετική βιβλιογραφία στο τέλος). Μια πρώτη εικόνα δίνουν επίσης οι «Σημείωσες του ποιητή», όπου ο Σολωμός μνημονεύει ως αυθεντίες σε ζητήματα στιχουργίας «τα μεγάλα ονόματα του Δάντη και του Πετράρχη, του Αριόστου και του Τάσσου».

Δεν θα απαριθμήσω τις ιταλικές επιδράσεις στη γλώσσα του «Ύμνου» (όπως «Εξ αιτιάς του εσπάρθη … / αίμα αθώο χριστιανικό», στρ. 154,1-2, < σύγχυση του «σπέρνω» με το «spargο»), θεωρώντας ζωτικότερες τις πληροφορίες που αφορούν τη διαμόρφωση της δομής και του περιεχομένου του. Συγκεκριμένα, ως οργανωτικό, θεματικό και ιδεολογικό άξονα των ελληνικών στρατιωτικών επιτυχιών, που συγκροτούν τον αφηγηματικό κορμό του «Ύμνου» (στρ. 35-138),  ο Σολωμός αξιοποίησε τη δική του νεανική θρησκευτική ποίηση σε γλώσσα ιταλική, που είχε γράψει μέχρι το 1822.

Τα ιταλικά θρησκευτικά ποιήματα του νεαρού Σολωμού πραγματεύονται την καταστροφή των Σοδόμων και της Ιερουσαλήμ, τον Κατακλυσμό του Νώε, τον πνιγμό των Αιγυπτίων στην Ερυθρά Θάλασσα, την Κόλαση, την τελική κρίση της Δευτέρας Παρουσίας και την περιγραφή του αγάλματος της Καθολικής Θρησκείας, έργου του μεγάλου Ιταλού γλύπτη Αντόνιο Κανόβα. Στα ποιήματα αυτά η (οργισμένη) θεότητα τιμωρεί αμαρτωλές πόλεις και ανθρώπους στην επίγεια και στη μετά θάνατον ζωή, έχοντας ενσωματώσει περιγραφές που προέρχονται από την Παλαιά Διαθήκη και τον Καθολικισμό. Όπλα της είναι η φωτιά (ως κεραυνός, πύρινη βροχή, φωτιά της Κόλασης, πύρινη ρομφαία του Αγγέλου) και το νερό (στις εκδοχές του Κατακλυσμού και του πνιγμού των Αιγυπτίων στην Ερυθρά Θάλασσα). Ο ιουδαϊκός Θεός – τιμωρός της Παλαιάς Διαθήκης συγκλίνει και συμπλέκεται με τη χριστιανική εσχατολογία της Κόλασης. Συγκεντρωμένα σε αφηγηματική μορφή τα περισσότερα θέματα εμφανίζονται ήδη στην Καταστροφή της Ιερουσαλήμ (La distruzione di Gerusalemme), που ο Σολωμός συνέθεσε σε ηλικία δεκαεπτά ετών.

Στον «Ύμνο» ο Σολωμός ανέθεσε στην Ελευθερία τον ρόλο του Αγγέλου – τιμωρού, τον οποίο σε ένα σονέτο με θέμα την Κόλαση αποκαλεί «Άγγελο της δικαιοσύνης» («Angelo di giustizia») και στο σονέτο «Η πυρπόληση των Σοδόμων» αποκαλεί «Άγγελο οργής και εκδίκησης» («Un Angel di sdegno e di vendetta»). Στην Ωδή «Εις τον θάνατον του Λορδ Μπάιρον» το σπαθί της Ελευθερίας ταυτίζεται με την «πυρωμένη ρομφαία» του Αγγέλου (στρ. 26,3-4 «Η ρομφαία σου πυρωμένη / οχ την Άπλαστη Φωνή»), που αποδίδει τη φράση «spada infocata» από ένα ιταλικό σονέτο του Σολωμού. Με αυτήν ο Άγγελος φοβερίζει τους κολασμένους στο ίδιο σονέτο, και πιο αναλυτικά σε ένα άλλο.

Από εδώ κατάγεται το σπαθί της Ελευθερίας και ο «τρόμος» που εμπνέει στον «Ύμνο». Από την ιταλική θρησκευτική ποίηση του Σολωμού κατάγονται επίσης οι ιδέες της «οργής»  (sdegno) της θεότητας, της «δικαιοσύνης / τιμωρίας» (giustizia) και της «εκδίκησης» (vendetta), που εμπλουτίστηκαν με την έννοια της αποκατάστασης της «αδικίας» (στρ. 50,3 «όσοι ειν᾿ άδικα σφαγμένοι»· στρ. 137,2 «λίγο πριν να αδικηθή»). Στην αφήγηση των πολεμικών συμβάντων η Ελευθερία εκπροσωπεί τον οργισμένο Θεό – τιμωρό – για την ακρίβεια εμφανίζεται ως «αδελφή του θυμού του» (στρ. 102,2). Παίρνει εκδίκηση για το «αίμα» που χύθηκε στους αιώνες της τουρκοκρατίας, αλλά πρέπει να προσέξουμε ότι το αίμα που ζητάει «εκδίκηση» δεν είναι μόνον «αθώο» αλλά και «χριστιανικό» (στρ. 154). Από την άποψη του αριθμού των αναφορών και της έμφασης, το εκατέρωθεν θρησκευτικό στοιχείο με τα σύμβολά του υπερισχύει του φυλετικού (Έλληνας / Τούρκος). Οι εχθροί της Ελευθερίας που σφάζονται, πυρπολούνται ή πνίγονται αποκαλούνται  «ψευδόπιστοι» (στρ. 97,3), «άπιστοι» (στρ. 73,3) και «μισόχριστη σπορά» (στρ. 103,4). Το διακειμενικό υπόστρωμα της θεϊκής οργής και τιμωρίας των αμαρτωλών, που ανάγεται στην Παλαιά Διαθήκη και τον Καθολικισμό, εξηγεί την ωμή, ανελέητη και χαιρέκακη (στρ. 67-69, 118, 132) εξόντωση των Τούρκων.

Εκτός από τη ρομφαία, που έχει μεταμφιεστεί για την περίσταση σε πολεμικό ξίφος, η Ελευθερία, λειτουργώντας στον συνδυασμένο ρόλο του Αγγέλου και του Θεού – τιμωρού, χρησιμοποιεί ως όπλα κυρίως τη φωτιά και το νερό, στοιχεία που συμπλέκονται αφηγηματικά, θεματικά, ακόμη και γλωσσικά.

Τα πολεμικά γεγονότα. Παραθέτω πολύ συνοπτικά τα πολεμικά επεισόδια του «Ύμνου». Υπογραμμίζω με έμφαση ότι τόσο η επιλογή όσο και η αφηγηματική πραγμάτευση και οργάνωσή τους δεν πρέπει να εκλαμβάνεται ως κάτι το δεδομένο και αυτονόητο.

(α) Η Τριπολιτσά. Στο πρώτο επεισόδιο, την άλωση της Τριπολιτσάς (στρ. 35-74), η Ελευθερία ετοιμάζεται να ρίξει «τρόμου αστροπελέκι» εναντίον της πόλης (στρ. 35,3-4) και στη συνέχεια ο ποιητής περιγράφει τη μάχη ως σκηνικό Κόλασης. Η συμπλοκή του τρόμου, του κεραυνού και της Κόλασης παραπέμπει στη θρησκευτική ποίηση του Σολωμού  και υποδηλώνει ότι η Τριπολιτσά είναι μια «πόλη αμαρτωλή» («cittade ria», σαν τα Σόδομα ή την Ιερουσαλήμ), εν προκειμένω πόλη «ψευδόπιστων» (73,3) Οθωμανών, και συνεπώς πρέπει να τιμωρηθεί. Άκρως σημαντικό είναι το γεγονός ότι το σκηνικό της μάχης παρομοιάζεται με τον Άδη (στρ. 47,3 «επαράσταιναν τον άδη»), ήδη πριν εμφανιστούν οι σκιές των Ελλήνων, και ακόμη νωρίτερα η τετραπλή επανάληψη του ρήματος «ακούω» (στρ. 44) έχει μεταπλάσει σε σκηνές μάχης τις αντιδράσεις των αμαρτωλών που καίγονται στις αιώνιες φωτιές της σολωμικής Κόλασης. Παραθέτω σε μετάφραση τους αντίστοιχους στίχους του ιταλικού σονέτου:

Άκου  που βλαστημάει εκεί το βρώμικο γένος,

Άκου που δευτερώνουν τις φωνές της Κόλασης οι θόλοι …

Άκου κραυγή, άκου κλάμα, άκου τρομάρα …

(β) Η Κόρινθος. Ακολουθεί η ήττα του Δράμαλη (όχι στα στενά των Δερβενακίων αλλά «στους κάμπους της Κορίνθου», σύμφωνα με το παρακάτω βιβλικό χωρίο) και στη συνέχεια ο στρατός του υποχωρεί πανικόβλητος και κλείνεται στην Κόρινθο (στρ. 75-87). Εδώ η Ελευθερία αποκαλύπτει την καταγωγή και την αρχική της ταυτότητα ως «Άγγελος του ολέθρου» (= «Angelo esterminatore», στα σολωμικά Αυτόγραφα) και στέλνει στην πόλη «πείνα και θανατικό» (στρ. 80). Στην Παλαιά Διαθήκη και ειδικά στον Ιερεμία, η ρομφαία (gladius), η πείνα (fames) και το θανατικό (pestis) λειτουργούν συμπληρωματικά ως όργανα θεϊκής τιμωρίας για τον αμαρτωλό λαό του Ισραήλ. Το παρακάτω βιβλικό παράθεμα (στη γλώσσα των Εβδομήκοντα, ενώ τα βιβλικά παραθέματα στα ιταλικά σονέτα του Σολωμού δίνονται σε λατινική μετάφραση) αποδίδει σχεδόν φωτογραφικά αυτό που συμβαίνει στο σολωμικό επεισόδιο (Ιεζεκιήλ 7,15):

ο πόλεμος εν ρομφαία έξωθεν, και ο λιμός και ο θάνατος έσωθεν· ο εν τω πεδίω εν ρομφαία τελευτήσει, τους δ᾿ εν τη πόλει λιμός και θάνατος συντελέσει.

(γ) Το Μεσολόγγι. Στο επεισόδιο της πρώτης πολιορκίας του Μεσολογγίου ο στίχος «Φλόγα ακοίμητην σας βρέχω» (στρ. 99,1) συνδυάζει τη φωτιά με το νερό. Η πύρινη βροχή κατάγεται βέβαια από την Παλαιά Διαθήκη, αλλά το άμεσο διακείμενο είναι η θρησκευτική ποίηση του Σολωμού, όπου επανέρχεται συχνά. Η θεϊκή απειλή υλοποιείται  κατά τη διάβαση του Αχελώου: εδώ το νερό υποκαθιστά τη φωτιά της Κόλασης ως όργανο τιμωρίας, με την έννοια ότι  οι Τούρκοι που πνίγονται στον Αχελώο (στρ. 107) αντιδρούν όπως οι κολασμένοι που καίγονται στη φωτιά σε ένα σολωμικό ιταλικό σονέτο (παραθέτω το χωρίο μεταφρασμένο):

Απ’ το στόμα των κολασμένων κι απ’ τα μάτια

[η φωτιά] περνάει μέσα στα κουφάρια

και εκεί μ’ άγριο βουητό γουργουρίζει

η τρανή οργή του Υψίστου που κλεισμένους τους κρατά.

Επίσης, τo σολωμικό ιταλικό διακείμενο, που υπόκειται στο επεισόδιο της Θρησκείας και της Ελευθερίας, αποκαλύπτει την πηγή της έμπνευσης του ποιητή. Έχει ήδη παρατηρηθεί ότι η εικόνα της Θρησκείας που κρατάει τον σταυρό και «ἀνεῖ» (= «ανοίγει») με το δάκτυλο τον ουρανό (στρ. 89) υπενθυμίζει το άγαλμα της Καθολικής Θρησκείας («La Religione»), έργου του Αντόνιο Κανόβα. Ο Σολωμός το είχε περιγράψει και σχολιάσει στο νεανικό σονέτο του «Η Θρησκεία του Κανόβα» («La Religione di Canova»). Επισημαίνω εν προκειμένω ότι ο νεαρός Σολωμός ήδη από τότε είχε δώσει στην απεικόνιση της Θρησκείας από τον Κανόβα την ερμηνεία της τιμωρού θεότητας, την οποία αργότερα μετέφερε με συνέπεια στον «Ύμνο».

(δ) Η πυρπόληση της ναυαρχίδας και ο θάνατος του Πατριάρχη. Η διαπλοκή της φωτιάς με το νερό ως οργάνων θεϊκής τιμωρίας αναπτύσσεται ιδιαίτερα στα τελευταία επεισόδια του αφηγηματικού κορμού του «Ύμνου», όπου θεματοποιείται η πυρπόληση της τουρκικής ναυαρχίδας από τον Κανάρη και ο απαγχονισμός του Πατριάρχη (στρ. 123-138). Η τιμωρός Ελευθερία εμφανίζεται με τη γενεαλογικά πρόσφορη για αυτήν μορφή του «πυρπολητή» Κανάρη, εκτοξεύει «θανάσιμον … κεραυνό» ενάντια στα τούρκικα πλοία και πνίγει στη θάλασσα τους Τούρκους πολέμαρχους (στρ. 130-132). Τιμωρεί έτσι, στο πνεύμα ενός ιδεολογικού, θεματικού, γεωγραφικού, ακόμη και γλωσσικού, μωσαϊκού νόμου, τους ασεβείς που κρέμασαν τον Πατριάρχη μετά τη λειτουργία του Πάσχα, οπότε μετέλαβε των αχράντων μυστηρίων, και πέταξαν το σώμα του στην «ίδια» εκείνη θάλασσα (στρ. 132,4).  Η κατάρα που είχε εκστομίσει ένα χρόνο νωρίτερα το καθαγιασμένο στόμα του Πατριάρχη, θύματος της τουρκικής βλασφημίας, έθεσε σε κίνηση έναν μηχανισμό που μας είναι ήδη οικείος: πυροδότησε το αστροπελέκι της τιμωρού θεότητας (στρ. 138, 3-4 «ανάβει / την αιώνιαν αστραπή»), αυτή τη φορά ως απειλή κατά των Ελλήνων που θα μπορούσαν να πολεμήσουν αλλά δεν θα το έκαναν (αντιστροφή του αφορισμού).

Οι περιγραφές των επεισοδίων της ελληνικής Επανάστασης ανακαλούν την τιμωρία των αμαρτωλών και των κολασμένων, η οποία έχει ενσωματώσει περιγραφές που προέρχονται από την Παλαιά Διαθήκη και την κόλαση των Καθολικών. Η θρησκευτική διάσταση της θεϊκής οργής και της τιμωρίας των «άπιστων» και «ψευδόπιστων» Οθωμανών εμφανίζεται ισχυρότερη από την εθνική και φυλετική. Αν πράγματι ο Σολωμός κατάφερε να συνθέσει τον «Ύμνο» μέσα σε ένα μήνα (τον Μάιο του 1823), αυτό συνέβη ακριβώς επειδή αξιοποίησε, θεματικά και οργανωτικά, τη δική του έτοιμη ποιητική πρώτη ύλη. Γενικότερα, η ιταλική προμετωπίδα και η συγκρότηση του κορμού του «Ύμνου» με βάση την ιταλόγλωσση θρησκευτική ποίηση του Σολωμού, σε συνδυασμό με τις πλούσιες απηχήσεις από την ιταλική λογοτεχνία και τους γλωσσικούς ιταλισμούς, καθιστούν τα ιταλικά διακείμενα την πιο σημαντική αφετηρία για τη σύνθεση του έργου. [Για αναλυτικότερη παρουσίαση όσων ανέφερα βλ. το μελέτημά μου «Από το Καθαρτήριο στην Κόλαση: μια ερμηνεία του “Ύμνου εις την Ελευθερίαν”», στο Η Κόλαση και ο Παράδεισος στο έργο του Διονυσίου Σολωμού, επιμ. Σταύρος Ζουμπουλάκης, Αθήνα 2020, 9-37. Για περισσότερες λεπτομέρειες βλ. το παλαιότερο δημοσίευμά μου στο περιοδικό Πόρφυρας 147-148 (2013) 7-22].

Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης.