Οταν η Σαπφώ {LF}είδε την Αφροδίτη

Οι «Αφροδίτες», όπως είναι ο τίτλος του τελευταίου μελετήματος της Αννας Γρίβα, αποτελούν μια αξιοσημείωτη προσπάθεια για να γίνει αντιληπτός ο τρόπος με τον οποίο λειτουργούσε ο αρχαιοελληνικός κόσμος στο επίπεδο της σχέσης του ανθρώπου με το θεϊκό στοιχείο. Πρόκειται για μια καταγραφή και αποτύπωση των όψεων της θεάς Αφροδίτης μέσα στο έργο της μεγαλύτερης ποιήτριας του αρχαϊκού λυρισμού, της Σαπφώς, που έθεσε την ποιητική της ιδιότητα στην υπηρεσία της θεάς αποτολμώντας μια σειρά από δημιουργικές αναπαραστάσεις με εργαλεία και όπλα της την αίσθηση του ωραίου και του ηθικού. Αυτά ακριβώς τα δύο πεδία, της ομορφιάς και της ηθικής, προβάλλουν με μια ιδιαίτερη δύναμη και δυναμική στον βαθμό που προορίζονται να αποτελέσουν το μέτρο και την ουσία τόσο της τέχνης όσο και της ζωής του ανθρώπου της αρχαϊκής εποχής. Γιατί το έργο της Σαπφώς, παρόλο που δίνει την εντύπωση ότι είναι ένα έργο «κλειστό», ένα σύμπαν με αυστηρά χαραγμένες τις γραμμές του από την ποιήτρια, ένας κόσμος που διαθέτει τη δική του ποιότητα και λειτουργία, στην πραγματικότητα είναι ένα έργο απόλυτα «ανοιχτό»· όχι μόνο γιατί ακτινοβολεί από αλήθεια και από ομορφιά, αλλά, κυρίως, γιατί έχει κατορθώσει να κλείσει στους κόλπους του όλο εκείνο το σύστημα της σκέψης και της έκφρασης που έθετε στο κέντρο και στον πυρήνα του την επικοινωνία με το θείο. Η θεά Αφροδίτη, εν προκειμένω, ως εκπρόσωπος και προστάτιδα του έρωτα και όλων εκείνων των κοσμογονικών δυνάμεων της φύσης, αποτελεί, ουσιαστικά, μια προβολή της γυναικείας ύπαρξης αλλά και το γέννημα της ανάγκης για ένα σημείο αναφοράς του (ερωτικού) αισθήματος και των σκέψεων που αυτό πυροδοτεί.

Η σημασία του μύθου

Το ενδιαφέρον της Γρίβα στρέφεται αρχικά στη δύναμη και τη σημασία του μύθου κατά την αρχαϊκή εποχή για να καταδείξει τον τρόπο με τον οποίο η μυθολογία και η μυθοποίηση αποτελούσαν τη βασική οδό για την ανακάλυψη και την επικοινωνία με την καταλυτική αλήθεια της ζωής και του κόσμου. Ο μύθος, άλλωστε, ήταν στενά συνυφασμένος με την τέχνη της ποίησης και, στην περίπτωση της Σαπφώς, ένας από τους βασικότερους φορείς ή, καλύτερα, δοχεία των ιδεών της. Ακολουθεί η διερεύνηση της αληθινής φύσης του έρωτα μέσα από την ανά-γνωση, την επανερμηνεία δηλαδή, του περίφημου «Υμνου στην Αφροδίτη», που αποκαλύπτει πολλά για τη σχέση που είχε αναπτύξει η ποιήτρια όχι μόνο στο επίπεδο της τέχνης αλλά και στο επίπεδο της ίδιας της ζωής ή, μάλλον, σε ένα μεικτό πεδίο όπου η ζωή είχε μετουσιωθεί σε τέχνη και το αντίστροφο. Δεν είναι τυχαίο ότι το σημείο συνάντησης των δύο αυτών όψεων δεν εντοπίζεται μόνο στη δημιουργία ως παραγωγή έργων επωφελών για το ανθρώπινο σύνολο, αλλά και στην τελετουργία ως έκφραση και έκφανση της λατρείας και της βαθιάς πνευματικής σχέσης που ο άνθρωπος αναπτύσσει με τον θεό έτσι που να κοινωνεί και να μετέρχεται μέρος της θεϊκής του ουσίας. Σε αυτή τη σχέση είναι προσανατολισμένο το δεύτερο κεφάλαιο του βιβλίου, το οποίο φωτίζει τη λατρευτική διάσταση που είχε η ποιητική δημιουργία της Σαπφώς ως μέρος μιας διαδικασίας κατά την οποία επιστρατεύονταν, από κοινού, η αντίληψη, το αίσθημα και το ένστικτο της ποιήτριας προκειμένου να επιτευχθεί η πολυπόθητη συμφιλίωση με τον κόσμο και τις δυνάμεις που τον κυβερνούν.

Η Θαλασσινή

Στα τρία επόμενα κεφάλαια εξετάζεται η «θαλασσινή» εκδοχή της Αφροδίτης, ο ρόλος δηλαδή της θεάς ως προστάτιδας των ναυτικών, των ταξιδιωτών και όλων των ανθρώπων που βρίσκονται σε άμεση και στενή σχέση με το στοιχείο του νερού, η σύνδεση της θεάς και της λατρείας της με τον Αδωνη και τα Αδώνεια, την ετήσια γιορτή προς τιμήν του θανάτου και της ανάστασης του ήρωα, και τέλος ο τρόπος με τον οποίο η ποιήτρια προσέγγισε την ένωση του ζευγαριού μέσα από τον γάμο για να δώσει σε αυτόν το νόημα ενός περάσματος, μιας μετάβασης σε μια νέα κατάσταση, σε μια νέα συνθήκη που δημιουργεί στους ανθρώπους ένα μούδιασμα και έναν φόβο. Πρόκειται, ουσιαστικά, για μια σειρά εξακτινώσεων στις οποίες υπόκειται η μορφή της θεάς για να αναδειχθούν η πολυδύναμη φύση της και η πολύπλευρη παρουσία της μέσα στη ζωή και μέσα στην τέχνη. Οι Αφροδίτες της Σαπφώς αποτελούν μιαν αποκάλυψη για τον τρόπο που η δημιουργός συνέδεσε τον εαυτό της και το έργο της με μια θεότητα, η παρουσία της οποίας εκδηλώθηκε και κατέκλυσε, κυριολεκτικά, κάθε πτυχή της ζωής, καθοδήγησε δε με μοναδικό τρόπο την ποιητική σύνθεση, ώστε αυτή να σφραγιστεί από την υψηλή αισθητική αξία, τη μοναδικότητα και την αντοχή της μέσα στους αιώνες.