«Να μην εγκαταλείψουμε την Ελευσίνα στη μοίρα»

Υπάρχει ένα φάντασμα – κάτι σαν το φάντασμα στον «Αμλετ» – που πλανάται, που περιφέρεται, λες, στον αιθέρα της ελληνικής ζωής και επικράτειας, εκφέροντας απελπισμένα πια σχεδόν, την κύρια φράση από αυτό το έργο του Σαίξπηρ: «Remember Me!», «Θυμήσου με!» (ή, σε άλλη μετάφραση, «Να με θυμάσαι!»). Αυτό το φάντασμα μπορεί να λέγεται στα ελληνικά «Ολυμπιακά Ακίνητα». Ενα διαρκές όνειδος της ελληνικής νοοτροπίας – και συχνά της πολιτικής – που είναι εκεί, επώδυνο, για να υπενθυμίζει την ανάγκη πια για μια κοινωνική εξωρίμανση. Είναι κάτι που μας υπενθυμίζουν και οι Ευρωπαίοι συχνά – και είναι απ’ τα λίγα πράγματα στα οποία έχουν αδιαμφισβήτητα δίκιο (σε εμένα μάλιστα πολύ πρόσφατα, μέλος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τις Πολιτιστικές Πρωτεύουσες, στο πρόσφατο ταξίδι μου στο Leeuwarden, σχετικά με το μέλλον του θεσμού της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας και την παρακαταθήκη). Πότε θα εγκαταλειφθεί πια αυτή η εθνικά συμπλεγματική, κοστοβόρα αλλά και προσβλητική στάση, να αγωνιζόμαστε σκληρά για ένα θεαματικό «πυροτέχνημα», να το καταφέρνουμε ίσως, και μετά να το εγκαταλείπουμε – χωρίς καμία φροντίδα προοπτικής και διάρκειας – στη μοίρα; Που δυστυχώς δεν είναι ποτέ άλλη από τη φθορά και την αφάνεια. Τόσοι κόποι, χρήματα, ψυχικές και υλικές επενδύσεις, τόσα μεγάλα λόγια στην αρχή.

Αξιότιμες/οι  κ. Υπουργοί ή

To whom it may concern / Προς πάντα ενδιαφερόμενο

Εμφανίζεται μπροστά σας και μπροστά στην επικράτεια ευθύνης του Υπουργείου Πολιτισμού της χώρας, μια μοναδική ευκαιρία να ξεκινήσει μια «ελληνική επανάσταση». Διότι επανάσταση θα είναι, και μάλιστα μοναδική και ανεξίτηλη, δηλαδή μακρόπνοη να διαρραγεί αυτή η νομοτέλεια της εγκατάλειψης επιτευγμάτων του πολιτισμού στη μοίρα τους. Ας εξηγηθώ λίγο περισσότερο.

Ο βαθμός επιτυχίας (τα κριτήρια) μιας Πολιτιστικής Πρωτεύουσας, προσδιορίζεται από δυο κρίσιμους παράγοντες / στόχους:

α) Η επιτυχία της χρονιάς του τίτλου (απόδειξη ότι υπάρχει ικανότητα υλοποίησης) και

β) η περαιτέρω λειτουργική της συνέχεια – η παρακαταθήκη, ως συνήθως αποκαλείται.

Κατά κανόνα, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, το πρώτο, οι πόλεις τo καταφέρνουν. Οσον αφορά το δεύτερο όμως, λίγες, μετρημένες στα δάχτυλα είναι αυτές που υπάρχουν και λάμπουν ως φωτεινοί ταγοί του τρόπου και του λόγου που γίνεται μια Πολιτιστική Πρωτεύουσα, δηλαδή το «μετά» της! Και μόνον εκεί δικαιώνεται πραγματικά ο βαθύς ουσιαστικός στόχος αυτού του τόσο ευρέως και σφοδρά διεκδικήσιμου ευρωπαϊκού θεσμού: στο «μετά»! Με άλλα λόγια, στη λειτουργική του συνέχεια.

Είναι αυτό που δίνει συνέχεια και προοπτική εμβάθυνσης στα έργα και ημέρες μιας Πολιτιστικής, εγκαθιστώντας μόνιμα την πόλη στον χάρτη της σημασίας της – των επιτευγμάτων της – και προάγει στη συνείδηση του κόσμου τη νοοτροπία του μη πυροτεχνήματος, βλέποντας έμπρακτα να συνεχίζει το έργο που βάζει την πόλη σε ουσιαστική τροχιά ανάπτυξης με διάρκεια μέσα απ’ τον πολιτισμό. Γιατί αυτή ήταν και είναι η αρχική διακήρυξη και επιδίωξη. [Αλλωστε, η Τέχνη/ο Πολιτισμός ως επένδυση, (αναπτυξιακά και μόνο μιλώντας), είναι μια εννοιολογία που πόρρω απέχει από ώριμη κοινωνική αντίληψη που να οδηγεί πράξεις και αποφάσεις. Ας αναλογισθούμε: πού θα ήταν η μοίρα – της Αθήνας για παράδειγμα – ως προορισμού εάν δεν υπήρχε η Ακρόπολη;].

Το πρόβλημα στη συνέχεια (όπως συζητήθηκε άτυπα και με μέλη της επιτροπής) είναι κάτι που γνωρίζουμε βαθιά στο πετσί μας στην Ελλάδα: ο τοπικισμός. Οσες Πολιτιστικές Πρωτεύουσες αφέθηκαν μετά, απλώς στα χέρια του Δήμου (που είναι ο θεσμικός προϊστάμενος της υπάρξεώς τους), καμία σχεδόν δεν προχώρησε. Τυχαίο; Και εδώ ανοίγεται η κρίσιμη συζήτηση. Μοιάζει σαν το ΥΠΠΟ μιας χώρας, ίσως σε συνεργασία και με την Περιφέρεια να είναι μια λύση, να εκπορεύεται δηλαδή ο θεσμός κυρίως – ή έστω εξίσου – από το Υπουργείο Πολιτισμού – όπως ίσως άλλοι εποπτευόμενοι, κρίσιμοι φορείς του πολιτισμού. Εκεί, τότε, το μέλλον ίσως έχει μια ελπίδα. Ανοίξτε μια συζήτηση – εάν φυσικά βλέπετε και εσείς την αναγκαιότητα – επ’ αυτού. Θα είναι πραγματικά, σε ελληνικό και ευρωπαϊκό ακόμα επίπεδο, πρωτοπορία – επαναστατική πράξη.

Επικαλούνται διάφοροι, συχνά-πυκνά τον Αισχύλο και το διάσημο «πάθος – μάθος». Παραμένει όμως κατά κανόνα στη πράξη ένας κενός λόγος. Ενα ακόμα, λεκτικό αυτή τη φορά, πυροτέχνημα. Και όμως είναι επιταγή και προσδοκία πολλών, καταμετρήστε τους. Ας διδαχτούμε επιτέλους κάτι από τις δραματικές αστοχίες του πρόσφατου παρελθόντος. Και, έστω την ύστατη στιγμή, ας θυμηθούμε το φάντασμα.

ΥΓ 1. Επισημαίνω ότι με κανέναν τρόπο δεν εννοώ απαραίτητα εμάς, τους εαυτούς μας δηλαδή, ως φορείς αυτής της συνέχειας. Μόνον μια ευχή: ας είναι κάποιος που να έχει πια την εμπειρία και την αγάπη ώστε να είναι σε θέση να την επιτελέσει.

ΥΓ. 2. Ολο αυτό είναι μια ουσιαστική μεν αλλά ταυτόχρονα μπορεί να εκληφθεί απλώς σαν μια θεωρητική προσέγγιση. Κι όμως, όχι. Σκεφτείτε ότι αυτή τη στιγμή είναι ακόμα αμφίβολο – υπό συζήτηση – εάν και κατά πόσον συνεχίζει το έργο της η Πολιτιστική Πρωτεύουσα. Και δεν μιλώ καν για την παρακαταθήκη εδώ, μιλώ απλώς για τη φυσική ολοκλήρωση του προγράμματος. Υπάρχουν έργα, που βρίσκονται ακόμα στη διαδικασία της ολοκλήρωσης. Αλλα έργα που έχουν ενταχθεί στο Ταμείο Ανάκαμψης και εξελίσσονται, άλλα έργα που υποχρεώθηκαν επίσης να αναβληθούν για λόγους που είναι στους περισσότερους γνωστοί (καθυστερήσεις στην εκταμίευση πόρων από τους χρηματοδοτικούς μας φορείς, κυρίως λόγω εκλογών, και – το κρισιμότερο – εκλογές: περιφερειακές, τοπικές. Εξαιτίας τους, διακόπηκαν, και εκκρεμούν περιμένοντας την υλοποίησή τους). Εδώ αξίζει ίσως να αναφερθεί ότι, μέχρι το τέλος του 2024, το κόστος λειτουργίας της εταιρείας είναι διασφαλισμένο μην επιφέροντας καμία οικονομική επιβάρυνση στον Δήμο Ελευσίνας. Είναι λοιπόν αποκλειστικά στα χέρια της προϊσταμένων Αρχών να αποφασίσουν τι θα ήθελαν για το άμεσο μέλλον της.