Πώς το σινεμά είδε το Ολοκαύτωμα

Τον Ιανουάριο του 2023 η εταιρεία διανομής New Star διοργάνωσε κινηματογραφικό αφιέρωμα για τη Διεθνή Ημέρα Μνήμης για τα Θύματα του Ολοκαυτώματος προβάλλοντας 25 ταινίες σχετικές με τη μεγαλύτερη θηριωδία του 20ού αιώνα, το Ολοκαύτωμα των Εβραίων από τη ναζιστική Γερμανία. Την περασμένη Πέμπτη άνοιξε στις αίθουσες η τελευταία από τις σημαντικότερες ταινίες πάνω στο ίδιο θέμα, η «Ζώνη ενδιαφέροντος» του Τζόναθαν Γκλέιζερ. Το Ολοκαύτωμα των Εβραίων έχει περάσει με διάφορους τρόπους στον κινηματογράφο και στο κείμενο που ακολουθεί παραθέτουμε 11 από τις πιο χαρακτηριστικές ταινίες, οι περισσότερες από τις οποίες έχουν χαραχθεί βαθιά στη συνείδηση του κοινού, χωρίς φυσικά να είναι οι μόνες.

Η λίστα του Σίντλερ

(Schindler’ s list, 1993, ΗΠΑ)

Βασισμένος σε αληθινά γεγονότα έτσι όπως τα κατέγραψε στο βιβλίο του ο Τόμας Κενίλι, ο Στίβεν Σπίλμπεργκ λέει την ιστορία του γερμανού επιχειρηματία Οσκαρ Σίντλερ (Λίαμ Νίσον) ο οποίος κατάφερε να σώσει 1.100 Εβραίους την περίοδο της γερμανικής κατοχής, χρησιμοποιώντας τους ως εργάτες στο εργοστάσιό του και δωροδοκώντας τους κατακτητές. Η ασπρόμαυρη αυτή ταινία που για πολλούς είναι το αριστούργημα του Σπίλμπεργκ, υπήρξε προσωπική υπόθεση για τον εβραϊκής καταγωγής αμερικανό σκηνοθέτη και όπως ήταν αναμενόμενο θριάμβευσε στα Οσκαρ για το 1993 με 12 υποψηφιότητες και επτά βραβεία. Ανάμεσά τους της σκηνοθεσίας, της μουσικής (Τζον Γουίλιαμς) και της φωτογραφίας (Γιάνους Καμίνσκι). Αξέχαστος στον ρόλο του σαδιστή γερμανού διοικητή του στρατοπέδου συγκέντρωσης ο Ρέιφ Φάινς.

Ο γιος του Σαούλ

(Saul fia, 2015, Ουγγαρία)

Ο Σαούλ του τίτλου (ανεπανάληπτη ερμηνεία του Ρέζα Γκόρινγκ), είναι ένας επόπτης/Sonderkommando των μελλοθάνατων Εβραίων στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Αουσβιτς και μέσα στη φρίκη της καθημερινότητάς του, όπου τα πάντα δείχνουν τελειωμένα, θα βρει σε ένα νεκρό παιδί τον δικό του λόγο ύπαρξης. Αποφασισμένος να το θάψει σύμφωνα με την τελετουργία της θρησκείας του, κρύβει τη σορό μέσα σε ένα σακί και μέσα σε ένα απερίγραπτο χάος, την επίγεια κόλαση που ο σκηνοθέτης Λάζλο Νέμες τόσο έντεχνα έχει κατασκευάσει (χωρίς όμως να τη δείχνει ξεκάθαρα), προσπαθεί να βρει έναν ραβίνο για να τον βοηθήσει. Και η προσπάθειά του να τα καταφέρει είναι μια μοναδική εμπειρία βουτηγμένη στον τρόμο, στην αγωνία, στον ιδρώτα, στο ασταμάτητο λαχάνιασμα, στο αίμα.

Νύχτα και καταχνιά

(Nuit et brouillard, 1955, Γαλλία)

Διάρκειας μόλις 32′, αυτή η αριστουργηματική ταινία πραγματεύεται εν συντομία τις συνθήκες των κρατουμένων με πλάνα κρατουμένων και νεκρών θυμάτων σε διάφορα στρατόπεδα συγκέντρωσης (Αουσβιτς, Μπίρκεναου, Majdanek, Struthof και Mauthausen). Ο Αλέν Ρενέ και οι συνεργάτες του βασίστηκαν σε διάφορες πηγές: ασπρόμαυρες ακίνητες εικόνες από διάφορα αρχεία, αποσπάσματα από παλιότερες ασπρόμαυρες ταινίες, γαλλικά, σοβιετικά και πολωνικά ειδησεογραφικά ρεπορτάζ, πλάνα που τραβήχτηκαν από κρατουμένους του στρατοπέδου φυλάκισης Westerbork στην Ολλανδία, όπως και από τις επιχειρήσεις «καθαρισμού» των Συμμάχων. Τέλος, υπάρχουν και νέα έγχρωμα και ασπρόμαυρα πλάνα που γυρίστηκαν το 1955 σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. Το αποτέλεσμα είναι καθηλωτικό.

Η ζωή είναι ωραία

(La vita e bella, 1997, Ιταλία)

Ισορροπώντας προσεκτικά ανάμεσα στην κωμωδία και το δράμα, ο Ρομπέρτο Μπενίνι κρατά τον ρόλο ενός εβραϊκής καταγωγής Ιταλού, που για να προστατεύσει τον γιο του από τη θηριωδία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου θα πλάσει έναν ψεύτικο κόσμο μέσα στο στρατόπεδο όπου κρατείται για να πέσει τελικά ο ίδιος θύμα της καλοπροαίρετης αυτής απάτης του. Προσωπικός θρίαμβος του ιταλού ηθοποιού και σκηνοθέτη, η ταινία αγαπήθηκε από εκατομμύρια σε όλο τον κόσμο, αν και «κατηγορήθηκε» για ιστορικές ανακρίβειες. Μετά τη βράβευσή της με το Μεγάλο Βραβείο της Επιτροπής στο φεστιβάλ των Καννών, έφτασε ως τα Οσκαρ κερδίζοντας το καλύτερης διεθνούς ταινίας, το α’ ανδρικού ρόλου (ο Μπενίνι είναι ο πρώτος Ιταλός που κερδίζει το βραβείο σε αυτή την κατηγορία) και το μουσικής για τις λυρικές νότες του Νίκολα Πιοβάνι.

Σκλάβοι χωρίς αλυσίδες

(Kapo, 1960, Ιταλία συμπαραγ. Γαλλία / Γιουγκοσλαβία)

Με ακρίβεια και αμυδρές «πινελιές» (αναπόφευκτου) μελοδραματισμού, αυτή η ταινία του Τζίλο Ποντεκόρβο επισημαίνει το πόσο εύκολα οι συνθήκες μπορούν να κάνουν σε χρόνο μηδέν την καρδιά σου πέτρα, να σε μεταμορφώσουν κυριολεκτικά σε κάτι «άλλο». Γιατί αυτό θα συμβεί με τη 14χρονη Γαλλοεβραία Εντίθ (Σούζαν Στράσμπεργκ) που για να επιβιώσει στο στρατόπεδο συγκέντρωσης θα φάει το φαγητό άλλων κρατουμένων, θα συνάψει ερωτική σχέση με γερμανό αξιωματικό (Τζιάνι Γκάρκο) και εν τέλει θα αρχίσει να ασκεί εξουσία προς τις άλλες γυναίκες ως μέλος της Καμεραντενπολιτσάι, ειδικού σώματος καταδοτών-εποπτών των υπόλοιπων αιχμαλώτων που είχαν μεγάλα προνόμια και εξουσίες. Υποψήφιο για το Οσκαρ ξενόγλωσσης ταινίας 1961.

Αστέρια – Η μπαλάντα ενός λαού

(Sterne, 1959, Ανατολική Γερμανία συμπαραγ. Βουλγαρία)

Η ταινία του Κόνραντ Βολφ μέσα από την ιστορία του τραγικού έρωτα ανάμεσα σε μια Ελληνοεβραία (Σάσα Κρουσάρσκα) και έναν αξιωματικό των Ναζί (Γιούργκεν Φρόχιπ), γίνεται ένας ισχυρός συμβολισμός για την ανθρώπινη αγνότητα που κλονίζεται από τον φασισμό και τις φυλετικές προκαταλήψεις. Τα «Αστέρια» είναι η πρώτη ταινία του παγκόσμιου κινηματογράφου η οποία αναδεικνύει την εξολόθρευση των Ελληνοεβραίων κατά τη διάρκεια της Κατοχής και μια από τις πρώτες (και λίγες) ταινίες του κινηματογράφου της Ανατολικής Γερμανίας που βραβεύθηκαν σε Φεστιβάλ της Δύσης (Μεγάλο Βραβείο της επιτροπής στις Κάννες).

Ιάκωβος ο ψεύτης

(Jakob der Lügner, 1974, Ανατολική Γερμανία συμπαραγ. Τσεχοσλοβακία)

Η μοναδική ταινία από την Ανατολική Γερμανία που προτάθηκε ποτέ για Οσκαρ στην κατηγορία της μη αγγλόφωνης ταινίας, έχει ως κεντρικό πρόσωπο τον Ιάκωβο (Βλαστιμίλ Μπρόνσκι – Αργυρή Αρκτος ανδρικού ρόλου στο Φεστιβάλ Βερολίνου 1975), έναν μικροαπατεώνα που οι περιστάσεις τον κάνουν άθελά του ήρωα στο γκέτο των Εβραίων όπου κρατείται. Ενα μεγάλο μέρος του έργου του Φρανκ Μπάιερ είναι αφιερωμένο στα στρατόπεδα συγκέντρωσης και στις κτηνωδίες των Ναζί και εδώ στήριγμά του είναι το θαυμάσιο μυθιστόρημα του Γιούρεκ Μπέκερ, μέσω του οποίου κατάφερε να φτιάξει μια συγκινητική ταινία που ακροβατεί διαρκώς ανάμεσα στο κωμικό και το τραγικό, στην αλήθεια και το ψέμα, υμνώντας την αξιοπρέπεια του ατόμου μπροστά στις πιο δύσκολες περιστάσεις. Την ακολούθησε ένα «φτωχό» αμερικανικό ριμέικ με τον Ρόμπιν Γουίλιαμς.

Το μαγαζάκι της κεντρικής οδού

(Obchod na korze, 1965, Τσεχοσλοβακία)

Στη γερμανοκρατούμενη Σλοβακία του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, εν μέσω της «αριανοποίησης» που επέβαλαν οι Ναζί, ένας άβουλος ξυλουργός αναλαμβάνει τη διαχείριση ενός μαγαζιού που ανήκει σε μια γηραιά Εβραία, η οποία δεν καταλαβαίνει τι γίνεται γύρω της. Η σχέση τους θα στηριχθεί σε μια βαθύτατη αγάπη, όμως στη πορεία δεν θα αποφευχθεί η τραγωδία… Βαθιά επηρεασμένη από την άσκηση της ναζιστικής εξουσίας σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες, η ταινία των Γιαν Καντάρ και Ελμαρ Κλος που στηρίχθηκαν στη νουβέλα του Λάντισλαβ Γκρόσμαν «Η παγίδα» τοποθετείται στο Σάμπινοβ της Ανατολικής Σλοβακίας που όμως θα μπορούσε εύκολα να είναι μια οποιαδήποτε ευρωπαϊκή πόλη κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Αξεπέραστη στον χρόνο, τιμήθηκε με το Οσκαρ μη αγγλόφωνης ταινίας.

Προδοσία

(1964, Ελλάδα)

Την περίοδο της γερμανικής κατοχής στην Ελλάδα, ένας αξιωματικός των Ναζί (Πέτρος Φυσσούν) ερωτεύεται μια Ελληνίδα (Ελλη Φωτίου) χωρίς να γνωρίζει την εβραϊκή καταγωγή της. Οταν όμως τη μαθαίνει, την προδίδει. Ο ελληνικός κινηματογράφος προδικτατορικά σπανίως ασχολήθηκε με ζητήματα που αφορούσαν τους διωγμούς της εβραϊκής μειονότητας στην Ελλάδα και η καλύτερη ελληνική κινηματογραφική συνεισφορά πάνω στο θέμα είναι αυτή η ταινία του Κώστα Μανουσάκη που απέκτησε διεθνή αναγνώριση μετά την παρουσίασή της εντός διαγωνισμού στο φεστιβάλ των Καννών του 1965. Αν και έχει σαφείς αναφορές στα «Αστέρια» του Κόνραντ Βολφ που είχαν προηγηθεί, η «Προδοσία» παραμένει η σημαντικότερη δημιουργία του.

Ο πιανίστας

(The pianist, 2002, Πολωνία συμπαραγ. Γαλλία / ΗΠΑ / Αγγλία / Γερμανία)

Το Ολοκαύτωμα των Εβραίων μέσα από τα μάτια του πολωνοεβραίου πιανίστα Βλάντισλαβ Στζπίλμαν που έγραψε το μυθιστόρημα στο οποίο βασίστηκε η ταινία του Ρόμαν Πολάνσκι, αφού κατόρθωσε να επιβιώσει από τα γκέτο της Βαρσοβίας κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Με τον Εντριαν Μπρόντι (Οσκαρ α’ ρόλου) στον πρωταγωνιστικό ρόλο, ο Πολάνσκι που για αυτή την ταινία κέρδισε το Οσκαρ σκηνοθεσίας απέδωσε έναν φόρο τιμής στην ταλαιπωρημένη πατρίδα του σκαλίζοντας επώδυνα το δικό του παρελθόν με παρόμοιες εμπειρίες στα χρόνια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Το τελευταίο στάδιο / Ζωντανοί νεκροί

(Ostatni etap, 1948, Πολωνία)

Η ταινία της Βάνα Γιακουμπόφσκα καταθέτει μια τρομακτική απεικόνιση των μαρτυρικών εμπειριών των γυναικών κρατουμένων στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Αουσβιτς, έχοντας ως κεντρική ηρωίδα τη Μάρτα Βάις (Μπαρμπάρα Ντραπίνσκα), μια πολύγλωσση Πολωνή Εβραία που χρησιμοποιείται από τους ναζιστές ως μεταφράστρια στο στρατόπεδο. Γυρίστηκε εν μέρει στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Αουσβιτς και βασίζεται στις προσωπικές εμπειρίες της σκηνοθέτιδας ως κρατούμενης εκεί. Η Γιακουμπόφσκα ισχυρίστηκε ότι αυτό που τη βοήθησε να επιβιώσει από το Αουσβιτς ήταν η ιδέα της τεκμηρίωσης των εμπειριών της.