Η χελώνα του Απόλλωνα, η Γοργώ της Αρτέμιδας

Το σχήμα της μοιάζει με το δρεπάνι. Ομοιο με εκείνο που η Δήμητρα δίδαξε στους Τιτάνες πώς να θερίζουν ή μήπως με το όπλο που χρησιμοποίησε ο Κρόνος για να ευνουχίσει τον Ουρανό; Στο εύφορο χώμα της βρήκε καταφύγιο πριν επιστρέψει στην πατρίδα του ο Οδυσσέας και η συνάντησή του με την πανέμορφη Ναυσικά ενέπνευσε όχι μόνο τον Σοφοκλή να γράψει μια τραγωδία και να ερμηνεύσει ο ίδιος στην ορχήστρα την κόρη του βασιλιά των Φαιάκων, αλλά και τον σπουδαίο ζωγράφο Πολύγνωτο να φιλοτεχνήσει ένα από τα έργα που κοσμούσαν την Πινακοθήκη, την αριστερή αίθουσα των Προπυλαίων της Ακρόπολης.

Κι αν ακόμη ο μύθος θέλει στο έδαφός της ο Ιάσονας να παντρεύτηκε τη Μήδεια ενώ οι Κόλχες τούς κυνηγούσαν μετά την αρπαγή του χρυσόμαλλου δέρατος, στα νερά της έπλεε ο ισχυρότατος στόλος της: ο δεύτερος μεγαλύτερος μετά της Αθήνας με 120 τριήρεις στα κλασικά χρόνια κι εκείνος που 260 χρόνια πριν από το τέλος του Πελοποννησιακού Πολέμου, δηλαδή το 664 π.Χ., σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, είχε δώσει την αρχαιότερη ναυμαχία στην ελληνική ιστορία εναντίον της ισχυρής Κορίνθου, της οποίας ήταν αποικία.

Είναι η Σχερία, η χώρα των Φαιάκων, που αναφέρεται σε εννέα ραψωδίες της «Οδύσσειας», αλλά απουσιάζει από την «Ιλιάδα» και τον κατάλογο των πλοίων που συμμετείχαν στην εκστρατεία εναντίον της Τροίας, καθώς οι Φαίακες θεωρήθηκαν «αλλοεθνείς», αφού, σύμφωνα με μια εκδοχή του μύθου, ο γιος του Ποσειδώνα και γενάρχης των Φαιάκων, Ναυσίθοος, οδήγησε τον λαό του από την Υπέρεια, όπου ζούσε κοντά στους απολίτιστους Κύκλωπες, στη Σχερία.

Είναι η χώρα που πήρε, κατά τον Αριστοτέλη, το όνομά της όταν η Δήμητρα, φοβούμενη μήπως το νησί ενωθεί με την απέναντι ακτή εξαιτίας των προσχώσεων των ποταμών της Ηπείρου, ζήτησε από τον Ποσειδώνα να φροντίσει για την εκτροπή τους. Οι περισσότεροι όμως τη γνωρίζουμε ως Κέρκυρα (στη δωρική διάλεκτο Κόρκυρα), όπως ήταν το όνομα της νύμφης που έκλεψε ο Ποσειδώνας από την Αρκαδία (σύμφωνα με μια άλλη μυθολογική μήτρα) και με την οποία απέκτησε τον Φαίακα, πατέρα του Αλκίνοου, που βοήθησε τον Οδυσσέα να φτάσει στην Ιθάκη.

ΜΥΗΣΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ. Και είναι αυτό το νησί του Ιονίου Πελάγους, ο τελευταίος σταθμός προς τη Δύση και ο πρώτος προς την ηπειρωτική Ελλάδα, που αποκαλύπτει την πλούσια ιστορία του, όπως έχει καταγραφεί μέσα από τα αρχαιολογικά ευρήματα και τις φιλολογικές πηγές, η οποία παρουσιάζεται στον 22ο, ιδιαίτερα φροντισμένο, τόμο του εκδοτικού προγράμματος «Ο Κύκλος των Μουσείων». Ενα εγχείρημα που εμπνεύστηκε ο Βαγγέλης Χρόνης και πραγματοποιείται με την υποστήριξη της Lamda Development σε επιμέλεια των εκδόσεων Ολκός. Ενα έργο – μύηση στο παρελθόν της Κέρκυρας μέσα από τα κείμενα της αρχαιολόγου και προϊσταμένης της Εφορείας Αρχαιοτήτων της περιοχής Τένιας Ρηγάκου, πλαισιωμένο από τις φωτογραφίες του Σωκράτη Μαυρομμάτη και με πρόλογο της υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη.

Στις 325 σελίδες του τόμου ξετυλίγεται το παρελθόν που βρίσκεται όχι μόνο στα σωθικά της κηρυγμένης ως μνημείου παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO Παλαιάς Πόλης της Κέρκυρας, αλλά σε κάθε γωνιά του νησιού καλύπτοντας χρονικά όλο το εύρος του αρχαίου κόσμου: από τη λιμνοθάλασσα των Κορισσίων, στα νοτιοδυτικά του νησιού, όπου εντοπίστηκε η κάτω γνάθος ενός ιπποπόταμου (150.000-80.000 χρόνια από σήμερα), έως τη Βασιλική της Παλαιόπολης στα ερείπια της αρχαίας αγοράς με τη χαρακτηριστική επιγραφή στο υπέρθυρό της που μαρτυρά με υπερηφάνεια πως για την ανέγερσή της (5ος ή 6ος αι.) καταστράφηκαν τεμένη και βωμοί του παγανιστικού κόσμου.

Στη συνέχεια επιλέξαμε να εστιάσουμε ενδεικτικά σε ορισμένα από τα ευρήματα που παρουσιάζονται στον αφιερωματικό αυτό τόμο στο παρελθόν της Κέρκυρας με αφορμή το Αρχαιολογικό της Μουσείο.

Ταυτότητα γραμμένη σε χάλκινα υποδήματα

Μοναδικής σημασίας χαρακτηρίζουν οι αρχαιολόγοι τα χάλκινα υποδήματα που βρήκαν στον χώρο ενός μικρού υπαίθριου ιερού με βωμό, του τέλους του 6ου αι. π.Χ., το οποίο εντόπισαν κοντά στον ναό της Ηρας. Διότι δεν θα γνώριζαν την ταυτότητά του αν το σανδάλι (όπως και μια αιχμή δόρατος) δεν έφερε την αναθηματική επιγραφή «Απόλλωνος του Κορκυραίου». Ο Απόλλωνας φαίνεται ότι λατρευόταν ως πολεμική θεότητα στο συγκεκριμένο ιερό και αυτός ο προσδιορισμός συναντάται μόνο σε αυτά τα δύο ευρήματα, ενώ άλλα αφιερώματα μαρτυρούν πως λατρευόταν και ως αρχηγέτης – δαφνηφόρος, Αρισταίος, αιγιεύς (δηλαδή ως προστάτης των δρόμων και των αποίκων) και νόμιος, που είχε δηλαδή σχέση με τις Μοίρες.

Θάνατος με το ίδιο νόμισμα

Σήμα κατατεθέν του αρχαϊκού νεκροταφείου της Κέρκυρας (7ος-6ος αι. π.Χ.) είναι η πρακτική του εγχυτρισμού, της ταφής των νεκρών μέσα σε υπερμεγέθεις πήλινους πίθους, η διάμετρος των οποίων έφτανε και το 1,5 μ. Ξεχωριστό είναι το θραύσμα ενός τέτοιου αγγείου, στην επιφάνεια του οποίου αποδίδεται ανάγλυφα μια περιπέτεια του Ηρακλή που απεικονίζεται σπάνια. Σύμφωνα με τον μύθο, ο αμπελουργός Συλεύς εξανάγκαζε τους περαστικούς να σκάβουν τα αμπέλια του και ύστερα τους σκότωνε. Ο Ηρακλής, αποδίδοντας δικαιοσύνη, όπως παραδίδει ο Ευριπίδης στο σατυρικό του δράμα «Συλεύς», τον σκότωσε με την ίδια του την αξίνα, σκηνή που έχει αποτυπωθεί στο πιθάρι. Διακρίνεται να παρεμβαίνει μια γυναίκα που ικετεύει. Στη δεύτερη ζώνη απεικονίζεται σειρά λιονταριών.

Μια χελώνα για τον Απόλλωνα

Μπορεί στην κερκυραϊκή μουσική παράδοση να εντάσσεται ένας από τους αρχαιότερους επικούς αοιδούς, ο τυφλός μουσικός Δημόδοκος, ο οποίος κατοικούσε στο παλάτι του Αλκίνοου, και να ήταν εκείνος, σύμφωνα με τον Ομηρο, που τραγούδησε με την κιθάρα του τις περιπέτειες του Οδυσσέα κατά τη διάρκεια της γιορτής που διοργάνωσε ο βασιλιάς των Φαιάκων προς τιμήν του φιλοξενούμενου βασιλιά της Ιθάκης, ελάχιστα όμως αρχαιολογικά ευρήματα σχετίζονται με τη μουσική. Ανάμεσα σε αυτά είναι μια χέλυς, ένα καύκαλο χελώνας, η οποία λειτουργούσε ως ηχείο λύρας που βρέθηκε στο ιερό του Απόλλωνα, στο Μον Ρεπό. Ισως να προσφέρθηκε ως ανάθημα καθώς η λύρα αποτελούσε ιερό σύμβολο του θεού της μουσικής.

Από το χώμα σε πρεμιέρα στο Βερολίνο

Κολοσσική, δαιμονική και οφιοφόρος, η φτερωτή Γοργώ, με το καθηλωτικό βλέμμα – βλοσυρώπις, όπως την αναφέρει στην «Ιλιάδα» του ο Ομηρος –, που δεσπόζει στο δυτικό αέτωμα του ναού της Αρτέμιδας, θεωρείται μοναδικό έργο της πρώιμης αρχαϊκής γλυπτικής που βγήκε από το χέρι άξιου καλλιτέχνη, γνώστη της κορινθιακής τέχνης. Πανίσχυρη θεότητα της φύσης και προστάτιδα των άγριων ζώων, συνοδεύεται από τους γιους της, Χρυσάορα και Πήγασο, και τους λεοντοπάνθηρες που συμβολίζουν τους φόβους, πιθανώς τον Δείμο και τον Φόβο, προσδίδοντας στη σύνθεση αποτροπαϊκό χαρακτήρα. Η φοβερή Γοργώ κοσμεί τον ναό της Αρτέμιδας, έναν από τους αρχαιότερους ελληνικούς δωρικούς ναούς και ένα από τα πρωιμότερα σωζόμενα παραδείγματα της αρχαϊκής αρχιτεκτονικής και πλαστικής, που αποτέλεσε πρότυπο για ναούς της Μεγάλης Ελλάδας. Οταν ανακαλύφθηκε, το 1911, κυκλοφόρησε σε επιστολικό δελτάριο στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, ζωγραφίστηκε από τον ζωγράφο Αγγελο Γιαλλινά και η αναπαράσταση του αετώματος στο οποίο κυριαρχεί είχε χρησιμοποιηθεί ως σκηνικό για το (χαμένο σήμερα) θεατρικό έργο «Κέρκυρα» που συνέθεσε ο κάιζερ Γουλιέλμος της Γερμανίας και έκανε πρεμιέρα στη Βασιλική Οπερα του Βερολίνου το 1912.

Ενα λιοντάρι για τον νεκρό πρόξενο

Μοιάζει έτοιμο να επιτεθεί, με τη συσσωρευμένη έντασή του να αποδίδεται τόσο στην έκφραση του προσώπου του όσο και στα σφιγμένα άκρα του. Τούτο το ξαπλωμένο επιτύμβιο ασσυριακού τύπου λιοντάρι από πωρόλιθο, που χρονολογείται στα τέλη του 7ου αι. π.Χ., είναι ένα από τα αρχαιότερα του είδους του και είναι γνωστό ως ο «Λέων του Μενεκράτους», διότι θεωρήθηκε ότι επέστεφε το δημόσιο κενοτάφιο του Μενεκράτη. Το κυκλικό χτιστό μνημείο διαμέτρου 5 μ. ήταν αφιερωμένο στον πρόξενο Μενεκράτη από την Οιάνθεια (το σημερινό Γαλαξίδι) που πέθανε ενώ ταξίδευε στη θάλασσα, όπως μας πληροφορεί η επιγραφή επί του μνημείου σε κορινθιακό αλφάβητο, μία από τις αρχαιότερες ελληνικές επιγραφές (625-600 π.Χ.).