Ο ρόλος της Ιστορίας στις κοινωνίες και στις σχέσεις των λαών

Το Συμβούλιο της Ευρώπης, το οποίο θεμελιώθηκε πάνω στα ερείπια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, αντιλήφθηκε από τις απαρχές της λειτουργίας του τον κρίσιμο ρόλο που διαδραματίζει το μάθημα της Ιστορίας τόσο μέσα στις κοινωνίες μας όσο και στις σχέσεις μεταξύ των λαών. Γι’ αυτό εκδίδει συστάσεις προς τα κράτη – μέλη του, οργανώνει διακυβερνητικά προγράμματα και ενθαρρύνει κοινές δράσεις εκπαιδευτικών, ειδικά σε μετα-συγκρουσιακές κοινωνίες.

Εδώ και δεκαετίες υπογραμμίζεται ότι τα εκπαιδευτικά συστήματα οφείλουν να παραμερίσουν τα εθνοκεντρικά αφηγήματα, να πάψουν να αναπαράγουν αποκλειστικά πολιτικά και στρατιωτικά γεγονότα, να στραφούν σε όψεις της κοινωνικής, οικονομικής και πολιτισμικής ιστορίας και να εστιάσουν στους απλούς ανθρώπους, στις γυναίκες, στα παιδιά και γενικά στις κοινωνικές ομάδες που έως τώρα ήταν αθέατες.

Επιπρόσθετα, τα τελευταία χρόνια επιδιώκεται η σύγκλιση της Ιστορίας με τα μαθήματα των κοινωνικών σπουδών. Ο κύριος λόγος είναι η αυξανόμενη επίδραση που ασκούν στις στάσεις και τις πολιτικές συμπεριφορές των νέων οι πηγές της δημόσιας ιστορίας – η προπαγάνδα, οι  θεωρίες συνωμοσίας, τα fake news και γενικά οι στρεβλώσεις της ιστορικής αλήθειας.

Γι’ αυτό και η ιστορική εκπαίδευση συνδέεται με τη δημοκρατική κουλτούρα, με έμφαση στην κατανόηση και τον αλληλοσεβασμό μεταξύ ανθρώπων με διαφορετικές εθνοτικές, θρησκευτικές και πολιτισμικές ταυτότητες٠ με άλλα λόγια, η εποικοδομητική συνύπαρξη στις σύγχρονες πολυπολιτισμικές ευρωπαϊκές κοινωνίες στην κοινή βάση των δημοκρατικών αξιών.

Σε ποιο σημείο βρίσκεται σήμερα η ιστορική εκπαίδευση στην Ευρώπη; Εχουν γίνει βήματα προόδου στα εκπαιδευτικά συστήματα και, αν ναι, ποια; Σχεδιάστηκαν και υλοποιήθηκαν ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις στα προγράμματα σπουδών και στα σχολικά εγχειρίδια Ιστορίας; Πόσο εξειδικευμένοι/ες στην Ιστορία και καταρτισμένοι/ες  στη διδακτική της είναι οι ευρωπαίοι εκπαιδευτικοί; Αυτά είναι ορισμένα από τα ερωτήματα που τέθηκαν στην πρώτη μεγάλη έρευνα που διεξήγαγε το Παρατηρητήριο για τη Διδασκαλία της Ιστορίας στην Ευρώπη με τη συμμετοχή 16 κρατών – μελών.

Η έρευνα είναι μοναδική στο είδος της και, κατά τη γνώμη μου, προσφέρει ένα πολύτιμο υλικό το οποίο μπορεί να αξιοποιηθεί σε πολλά επίπεδα και από πολλούς φορείς: ερευνητές, ομάδες σχεδιασμού εκπαιδευτικής πολιτικής, συντάκτες προγραμμάτων σπουδών, συγγραφείς σχολικών εγχειριδίων, ενώσεις εκπαιδευτικών κ.ά.

Ακριβώς επειδή αναδεικνύει όχι μόνο τα κοινά σημεία αλλά και τις διαφορετικές θεωρήσεις και διδακτικές πρακτικές, η έρευνα δίνει τη δυνατότητα να αντλήσουμε ιδέες και καλές πρακτικές ο ένας από τον άλλον, σε όλο το μήκος της αλυσίδας: από την πανεπιστημιακή εκπαίδευση των μελλοντικών εκπαιδευτικών, τις διαδικασίες διορισμού τους, τις πρακτικές ασκήσεις και την ενδοϋπηρεσιακή επιμόρφωση, τον διδακτικό χρόνο και κυρίως την ελευθερία που τους δίνεται προκειμένου να εισάγουν στις τάξεις τους ιστορικά ζητήματα που ανακύπτουν από την επικαιρότητα, έως την αξιολόγηση των μαθητών και των εκπαιδευτικών٠ για παράδειγμα: στη συγκυρία της πανδημίας του Covid-19 είχαν την ευκαιρία να διδάξουν ανάλογα γεγονότα, όπως π.χ. ο λοιμός της Αθήνας στον Πελοποννησιακό Πόλεμο ή η Ισπανική Γρίπη κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου – δίνοντας έμφαση στις επιπτώσεις τους όχι μόνο στην πολιτικο-στρατιωτική και οικονομική ζωή, αλλά και στις νοοτροπίες και την πολιτισμική έκφραση των ανθρώπων;

Ο Αγγελος Παληκίδης είναι αναπληρωτής καθηγητής Διδακτικής της Ιστορίας, εμπειρογνώμονας για την Ιστορική Εκπαίδευση στο Συμβούλιο της Ευρώπης