Ο χωρισμός του χρόνου

Να συμφωνήσουμε κατ’ αρχάς σε κάτι: ο χρόνος είναι πολύτιμος. Για την ακρίβεια, είναι το πιο πολύτιμο κεφάλαιό μας. Και επειδή ο χρόνος είναι χρήμα, κατανέμεται εξίσου άνισα με αυτό. Για να καταλάβουμε πώς συμβαίνει αυτό και πώς μπορεί να διορθωθεί, ο Γκάι Στάντινγκ μάς προτείνει να εξετάσουμε μαζί του πώς χώριζαν τον χρόνο οι αρχαίοι Ελληνες.

Συνιδρυτής του Παγκόσμιου Δικτύου για το Βασικό Εισόδημα, πρώην καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Μπαθ και πρώην σύμβουλος του ΟΗΕ, ο Στάντινγκ υποστηρίζει τις τέσσερις τελευταίες δεκαετίες τη θέσπιση βασικού εισοδήματος προς όφελος της κοινωνικής δικαιοσύνης. Ανάμεσα στα προηγούμενα βιβλία του είναι το «Πρεκαριάτο» (2011), μια κριτική του καπιταλισμού της προσόδου, η «Λεηλασία των πόρων» (2019), ένα μανιφέστο για την κατανομή του δημόσιου πλούτου, και οι «Γαλάζιοι πόροι» (2022), μια ανάλυση των επιπτώσεων του καπιταλισμού στους ωκεανούς μας. Το νέο του βιβλίο λέγεται «H πολιτική του χρόνου». Και ξεκινάει από τις πέντε κατηγορίες δραστηριοτήτων στην αρχαία Ελλάδα: έργoν, εργασία, ψυχαγωγία, ελεύθερος χρόνος (σχόλη) και αεργία.

Το έργον αποτελούσε προνόμιο των πολιτών και περιελάμβανε τη φροντίδα για τα μέλη της οικογένειας, τη μελέτη, τη στρατιωτική εκπαίδευση και τις δημιουργικές δραστηριότητες. Η εργασία, δηλαδή η παραγωγή των περισσότερων αγαθών και υπηρεσιών, γινόταν από τους δούλους, τους εργάτες και τους τεχνίτες. Η ψυχαγωγία περιελάμβανε την άσκηση και τη διασκέδαση. Οσο για την αεργία, θεωρούνταν από τον Αριστοτέλη μια ζωτική χρήση του χρόνου, που περιελάμβανε την περισυλλογή. «Ποτέ δεν είναι πιο ενεργός ο άνθρωπος απ’ όταν δεν κάνει τίποτα», θα έλεγε αργότερα ο Κάτων.

Με βάση αυτή την κατηγοριοποίηση του χρόνου, λέει ο Στάντινγκ, μπορούμε να ιχνηλατήσουμε την Ιστορία μέσα από τρεις περιόδους. Η γεωργική περίοδος, που πιάνει και τον Μεσαίωνα, είναι η εποχή που οι εργατικές τάξεις προσπαθούν να ζήσουν από την κοινή γη, χωρίς να δουλεύουν για κάποιον φεουδάρχη. Αυτός ο τρόπος ζωής αποτυπώνεται στον Χάρτη των Δασών (1217), το πιο ανατρεπτικό συνταγματικό κείμενο όλων των εποχών, που κατοχυρώνει τα δικαιώματα των εργατών.

Η ανερχόμενη καπιταλιστική τάξη θα αντιδράσει, θα περιορίσει την πρόσβαση των εργατών στη γη και θα υιοθετήσει τον νόμο περί Αλητείας, που τιμωρεί όποιον φτωχό δεν εργάζεται για κάποιον εργοδότη. Αυτό θα οδηγήσει στη βιομηχανική περίοδο, όπου ο χρόνος χωρίζεται σε διαστήματα: ξυπνάω το πρωί μια συγκεκριμένη ώρα, δουλεύω στο εργοστάσιο ή στη φάρμα, επιστρέφω σπίτι για να ξεκουραστώ. Στη «Θεωρία της αργόσχολης τάξης» (1899) του Θορστάιν Βέμπλεν, ο ελεύθερος χρόνος ισοδυναμεί με την «περίοπτη κατανάλωση», κυρίως από τις συζύγους που καλούνται να μην κάνουν τίποτα. Την ίδια στιγμή, ανεβαίνουν οι σοσιαλδημοκράτες και οι κομμουνιστές που θέλουν όλοι να κάνουν μια αμειβόμενη εργασία.

Στα τέλη του εικοστού αιώνα, θα αναδυθεί μια τριτογενής περίοδος του χρόνου, όπου τα όρια ανάμεσα στις διάφορες δραστηριότητες αρχίζουν να θολώνουν. Οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν λιγότερο ελεύθερο χρόνο από αυτόν που δείχνουν οι στατιστικές. Οι πλούσιοι ελέγχουν τον χρόνο τους (και τον χρόνο των άλλων). Οι μισθωτοί χωρίζονται στους υπαλλήλους, που έχουν κάποια προνόμια, και στο προλεταριάτο, που το μόνο που έχει είναι μια σταθερή εργασία. Στη χειρότερη θέση βρίσκεται το πρεκαριάτο, που αφιερώνει τον χρόνο του αναζητώντας πρόσκαιρες δουλειές, προσπαθώντας να βελτιώσει τις δεξιότητές του και περιμένοντας.

Αυτό που χρειαζόμαστε, λέει ο Στάντινγκ, είναι μια πολιτική του χρόνου που θα επιτρέπει σε περισσότερους ανθρώπους να κάνουν μια δουλειά που τους δίνει ευχαρίστηση και να έχουν πραγματικό ελεύθερο χρόνο, με την αρχαιοελληνική έννοια. Μια προοδευτική πολιτική του χρόνου θα καταπολεμά επίσης δύο ανησυχητικές τάσεις: το πανοπτικόν κράτος, που παρακολουθεί την εργασία με όλο και πιο εξελιγμένα ηλεκτρονικά εργαλεία, και το τιμωρητικό κράτος, που αποκλείει τους φτωχούς από την κοινωνία και τους αφαιρεί πολύτιμα επιδόματα για την παραμικρή παραβίαση όλο και πιο αυστηρών κανόνων.

O βρετανός οικονομολόγος προτείνει τη θέσπιση «χρονικών δικαιωμάτων» που θα αναγνωρίζουν την αξία του χρόνου των ανθρώπων, καθώς και το κόστος της ακούσιας, υποχρεωτικής δραστηριότητας. Ανάμεσά τους είναι το «δικαίωμα της αποσύνδεσης» από το Διαδίκτυο μετά την εργασία, που ισχύει ήδη στο Βέλγιο, τη Γαλλία, την Ιταλία και τις χώρες της Ιβηρικής, όπως και το δικαίωμα αποζημίωσης από το Δημόσιο στην περίπτωση που μια υπηρεσία δεν ολοκληρώνεται σε έναν συγκεκριμένο χρόνο.

Πρέπει επίσης να απελευθερωθεί χρόνος ώστε να αναβιώσει η συμμετοχή στα κοινά, είτε αυτό σημαίνει εργασία για την κοινότητα είτε διαβουλευτική δημοκρατία. Το ζήτημα υπερβαίνει την εβδομάδα τεσσάρων ημερών, καταλήγει ο Στάντινγκ. Και αφορά τον χρόνο τόσο εντός όσο και εκτός εργασίας: τον σεβασμό της αξίας του χρόνου και την επίτευξη μιας ελευθερίας του χρόνου για όλους.