Ποτέ πια

Οι πόλεμοι γεννούν φρίκη, αλλά μπορούν και να προκαλέσουν ηθική αφύπνιση. Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, η Γερμανία, μέσα από μια άσκηση συλλογικής αυτογνωσίας με επίκεντρο το σύνθημα «Ποτέ πια» – ποτέ πια ναζισμός, ποτέ πια βαρβαρότητα, ποτέ πια τέτοια περιφρόνηση της ανθρώπινης ζωής και αξιοπρέπειας –, μεταβλήθηκε σε δύναμη ειρήνης και δημοκρατίας. Ετσι και σήμερα, με αφορμή τον πόλεμο στη Γάζα και την έξαρση του αντισημιτισμού, ηθικές φωνές εντός Γερμανίας προσπαθούν να υπερασπιστούν τα κεκτημένα του ανθρωπισμού. Μάταια ίσως, αλλά αξίζει να ακουστούν.

Αιχμή του δόρατος σε έναν δημόσιο διάλογο που απέκτησε γρήγορα διεθνείς διαστάσεις είναι ο Γιούργκεν Χάμπερμας, ένας από τους τελευταίους ευρωπαίους φιλοσόφους που δικαιούνται τον διπλό τίτλο: φιλόσοφος γιατί ανοίγει ορίζοντες, Ευρωπαίος γιατί πρόσφερε στο κοινό μας σπίτι – καταφύγιο το στήριγμα του «κοινού ευρωπαϊκού συνταγματικού πολιτισμού» – ενός πολιτισμού της μνήμης, της ευθύνης, της υπέρβασης και της δημόσιας δράσης. Γι’ αυτό αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα η γραπτή δήλωση με τίτλο «Αρχές αλληλεγγύης», που έδωσε στη δημοσιότητα στις 13 Νοεμβρίου, μαζί με άλλους τρεις διαπρεπείς γερμανούς στοχαστές. Γίνεται λόγος για τη «σφαγή που προκάλεσε η Χαμάς», για το δικαίωμα του Ισραήλ όχι απλώς να αμυνθεί αλλά να «πλήξει με τη σειρά του» (Gegenschlag) και, κυρίως, προβάλλεται μια διάκριση: η ισραηλινή «απάντηση» δεν μπορεί να συγκριθεί με το χτύπημα της Χαμάς, «παρά τη μέριμνα για την τύχη του παλαιστινιακού λαού», ούτε μπορεί να κριθεί με όρους γενοκτονίας, ακόμα δε λιγότερο μπορεί να δικαιολογήσει αντισημιτικές εκδηλώσεις, «ιδίως στη Γερμανία», στην οποία «η ζωή των Εβραίων και το δικαίωμα ύπαρξης του Ισραήλ αποτελούν κεντρικά στοιχεία, άξια ειδικής προστασίας, υπό το φως των μαζικών εγκλημάτων της ναζιστικής εποχής».

Ακριβώς αυτές οι διακρίσεις, που θεωρήθηκαν ότι εγκαθιδρύουν δυο μέτρα και δυο σταθμά, βρέθηκαν στο επίκεντρο ευπρεπούς αλλά σκληρής κριτικής (εφημερίδα «Guardian», 22 Νοεμβρίου) από έντεκα ιστορικούς και φιλοσόφους προερχόμενους από διάφορες χώρες. Ενώ συμφωνούν με την καταδίκη των επιθέσεων της Χαμάς και τη «ζωτική ανάγκη» να μην κυλήσει η Γερμανία στον αντισημιτισμό, δηλώνουν «βαθιά ταραγμένοι» από τα «όρια στην αλληλεγγύη» που έθεσαν ο Χάμπερμας και οι συνεργάτες του. Θεωρούν ότι η συζήτηση περί γενοκτονίας από τον βομβαρδισμό αμάχων εκ μέρους του Ισραήλ είναι ανοιχτή, η τήρηση του διεθνούς και ανθρωπιστικού δικαίου από όλους – άρα και από το Ισραήλ, παρά το πλήγμα που δέχτηκε – αναγκαία και η έννοια της αλληλεγγύης οφείλει επίσης να εκτείνεται σε όλους, άρα και στους παλαιστίνιους αμάχους. Δεν νομίζω ότι ο Χάμπερμας θα διαφωνούσε. Η «ανισομερής» στήριξη στο Ισραήλ ένα ιστορικό βάρος και μια ιστορική αγωνία εκφράζει: το «Ποτέ πια» έχει πολλούς αποδέκτες, αλλά από την εξολόθρευση των Εβραίων ξεκίνησε και την αναζωπύρωση του αντισημιτισμού, ιδίως στη Γερμανία, οφείλει κατά πρώτο λόγο να καταπολεμήσει.

Θα αναρωτηθεί ίσως κάποιος τι αξία έχουν τέτοιοι ηθικοφιλοσοφικοί διαξιφισμοί μπροστά στον θάνατο τόσων ανθρώπων, τον βομβαρδισμό πόλεων, την κυριαρχία και την εξάπλωση της βαρβαρότητας, ογδόντα χρόνια μετά τον τελευταίο μεγάλο πόλεμο. Τολμώ να πω ότι έχουν. Γιατί φωτίζουν με το φως του ανθρωπισμού φρικτά γεγονότα και μας δίνουν ένα κλειδί για να αντιμετωπίσουμε πολλά άγονα «Ποτέ πια» της σημερινής εποχής. Οπως αυτό που θα ήταν σε θέση να πει, και να μας βοηθήσει να πούμε, ο μουσαφίρης μας της επόμενης εβδομάδας, αν είχε έστω στοιχειώδεις δημοκρατικές περγαμηνές.