Γερμανικό θέατρο (Γ΄)

Το μεταπολεμικό γερμανικό θέατρο δεν είναι δυνατόν να το προσεγγίσουμε χωρίς την ιστορική μνήμη. Μνήμη των ευρωπαίων νικητών και μνήμη των γερμανών ηττημένων. Δεν είναι τυχαίο, ούτε παράξενο πως ο ευρωπαϊκός μεταμοντερνισμός κυρίως στη Γερμανία καρποφόρησε τους πικρούς καρπούς του.

Ενας εξαίρετος μεταμοντέρνος συγγραφέας του μεταμοντέρνου κόσμου, και ως εκ τούτου τραγικός είρων, είναι ο Μπότο Στράους. Το 1996 στο Θέατρο της Οδού Κεφαλληνίας η Εταιρεία Θεάτρου «Πράξη» της Μπέτυς Αρβανίτη, και με σκηνοθέτη τον σημαντικό Μίνω Βολανάκη, ανέβασε το έργο του Στράους «Ο χρόνος και το δωμάτιο», σε μια εξαιρετική παράσταση.

«Ο χρόνος και το δωμάτιο»

Εγραφα στην κριτική μου στα «ΝΕΑ», μεταξύ άλλων: «Ο Μπότο Στράους είναι ένας μεγάλος παίκτης, ένας φαρσέρ και ένας θεώμενος θεατής του κοσμικού παιγνίου. Είναι σπάνιο το φαινόμενο ένας φιλοσοφικός νους να μπορεί να υποδυθεί με ακρίβεια τον μίμο, τον μαριονετίστα και τον ωρολογοποιό χωρίς να προδώσει ούτε κατ’ ελάχιστον την παράδοση της μιμικής, της ωρολογοποιίας και του κουκλοθεάτρου και ταυτοχρόνως την αυστηρή παράδοση της φιλοσοφίας. Μπορεί ο στοχασμός για το μέγα φιλοσοφικό πρόβλημα, τον χρόνο, να γίνει θεατρικό έργο; Μπορεί το ερώτημα για τον Χρόνο ως μέγεθος και ως άνυσμα και ως μεταφυσικό ή φυσικό ζητούμενο να γίνει μπουλβάρ; Μπορεί! Παράδειγμα το έξοχο αυτό έργο του Μπότο Στράους, ένα διακύβευμα, μια ζαριά, όπως ακριβώς ορίζεται ο χρόνος μέσα στο έργο του Ηράκλειτου: «Αιών παις παίζων πεσσεύων, παιδός η βασιλείη» – «ο χρόνος είναι παιδί που παίζει ζάρια, σ’ αυτόν ανήκει η εξουσία, η κυριαρχία. Αυτός κυβερνά».

Ο Μπότο Στράους παίζει με την ανθρώπινη κατάσταση συναρτήσει του χρόνου και του χώρου. Οι άνθρωποι του έργου του ορίζονται εν χρόνω και φαίνονται εν χωρώ. Εν χρόνω οριζόμενοι κινούνται ασυνάρτητοι και τυχαίοι στον «ατελεύτητον τελευτητά». Εν χωρώ χωρούν και τελευτούν. Ανάμεσα στην ασυναρτησία και τη γείωση, ανάμεσα στην αταξία και την τάξη, ανάμεσα στο χάος και τον κόσμον, στο γίγνεσθαι, εκκρεμεί το υπάρχειν ως διαθεσιμότητα και ως ενθαδικότητα. Εκείθεν ή εντεύθεν του χρόνου ο χώρος ασφυκτιά και ασπαίρει άλλοθεν και χωρίς ή με άλλοθι. Το «Δωμάτιο» του Στράους είναι όπως ο χώρος μέσα στον οποίον κυκλοφορεί ο δαίμονας του Μάξγουελ, ένα αεικίνητο οντάριο που ελέγχει την εντροπία ενός συστήματος και αποκαθιστά την ισορροπία.

Στο έργο του Στράους η πρώτη πράξη είναι η αταξία, η τυχαιότητα και η ζαριά. Το πλανητικό ανοιχτό παίγνιο, όπως το ορίζει ο Αξελός. Στη δεύτερη πράξη τα πρόσωπα οργανώνονται σε τάξη και ετεροκαθορίζονται, συγκροτώντας αυθαίρετα συστήματα ισορροπίας. Στατιστικώς πιθανά. Είναι ο «κόσμος» μας, προϊόν συνθήκης, σύμβασης, συμφωνίας, κωδίκων επικοινωνίας και τεχνητής ισορροπίας ετερόκλητων στοιχείων. Ερχόμαστε από το χάος, λέει ο Στράους, και πάμε στο χάος. Το μεταξύ διάστημα είναι η ζωή. Διαπίστωση του Καζαντζάκη από την «Ασκητική» το 1927. Η τραγωδία του χρόνου, ισχυρίζεται ο Μπότο Στράους, είναι η κωμωδία του χώρου. Το διακύβευμα εντός του χάους ειρωνεύεται τους κανόνες του παιχνιδιού. Εκτός κι αν το παίγνιον του παιδός-χρόνου υπακούει κι αυτό σε κανόνες που είναι αντικείμενο της ειρωνείας ενός άλλου χάους και πάει λέγοντας!

Ο Βολανάκης, που μετέφρασε μαζί με τον Βασίλη Πουλαντζά το έργο με ευφορία και ευστοχία λεκτική, ακροβατώντας ανάμεσα σε τρεις αιχμές, ποίηση, επιστημονική ακρίβεια και θεατρική ρητορική, σκηνοθέτησε το βαθυστόχαστο αυτό πυροτέχνημα κατά τις «συνταγές Ελληνοσύρων μάγων». Σπάνια μια σκηνοθεσία απευθύνεται στη γεύση και στην όσφρηση και στην αφή, εντός της χαρμονής της οράσεως και της ακοής. Ο Βολανάκης καθοδήγησε τον θίασό του με γνώση βαθιά ολόκληρης της ιστορίας του θεάτρου. Γιατί το έργο αυτό είναι εντέλει ένας ύμνος στη θεατρικότητα, μια σπουδή πάνω στη μίμηση πράξεως και την ευλογία της επικοινωνίας».

«Η μηχανή Αμλετ»

Ο Χάινερ Μύλλερ είναι μια κορυφαία θεατρική φωνή. Το 1989 ο «Διπλούς Ερως» στο Στούντιο Ιλίσια ανέβασε το πιο διάσημο έργο του Μύλλερ, τη «Μηχανή Αμλετ», σε μια σημαντική σκηνοθεσία του Μιχαήλ Μαρμαρινού. Σημείωνα τότε στην κριτική μου: «Είναι παρήγορο γεγονός πως σε μια εποχή που όλα εκπίπτουν, όλα δραχμοποιούνται και ανταλλάσσονται σαν εμπορεύματα, σε μια εποχή που οι συλλογικές τέχνες ή όσες είναι υποχρεωμένες να γονατίζουν και να περνούν κάτω από τα καυδιανά δίκρανα της βιομηχανίας θεάματος, σε μια εποχή που οι περισσότεροι καλλιτέχνες αγωνιούν για την επικοινωνία τους με το κοινό, είναι παρήγορο που υπάρχουν λίγες μικρές ομάδες που γυρίζουν τις πλάτες σε αυτά τα πλαστά προβλήματα για κάθε καλλιτέχνη και ατενίζουν κατάματα το εκφραστικό πρόβλημα που είναι το μόνο καλλιτεχνικά υπαρκτό και νόμιμο. […] Μερικά νέα παιδιά, αδιαφορώντας τελείως για τα εμπορικά και οικονομικά συμφραζόμενα, για τις αισθητικές νόρμες, τη μόδα και τα κριτήρια της αγοράς, επιμένουν να αναζητούν μια επικοινωνία αλλιώτικη και προκλητική, διαλέγοντας ένα μικρότατο κοινό που φιλοδοξούν σχεδόν και να το επιλέγουν!

Θα αναφερθώ σήμερα στη δουλειά που γίνεται από την Εταιρεία Θεάτρου “Διπλούς Ερως” που δρα πειραματικά στο Στούντιο Ιλίσια. Φέτος αποπειρώνται να στηρίξουν και να υποστηρίξουν θεατρικά τα δύσκολα σκηνικά ποιήματα ενός μέγιστου σύγχρονου ποιητή και θεατρανθρώπου, του Χάινερ Μύλλερ. Ο Μύλλερ ζει και εργάζεται στη Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας, αλλά βρίσκεται σε μια οδυνηρή σχέση αγάπης – μίσους με το πολιτικό πλαίσιο και τις αρχές της πατρίδας του. Διεκδικώντας το προνόμιο να είναι αυθεντικός σε μια κοινωνία γραφειοκρατική, έρχεται σε συνεχή ρήξη με τις πάγιες αξίες, τις αρχές και τα ηθικά πρότυπα του τόπου του.

Ποιητής μέγιστος, με τόλμη εκφραστική και με γλώσσα υψίσυχνης αποτελεσματικότητας, ο Μύλλερ καλλιεργεί ένα είδος θεάτρου που είναι πέρα, πάνω και κάτω από ό,τι ονομάζουμε ως τώρα θεατρικό κείμενο ή θεατρικό υλικό προς παράσταση. Ο Μύλλερ ανήκει στη μεταμπρεχτική γενιά και βέβαια στη μεταπολεμική γερμανική συνείδηση. Ακόμη, ανήκει σε μια μετα-κομμουνιστική ηθική, θεωρώντας εδώ ως κομμουνιστική την εμπειρία του εφαρμοσθέντος μοντέλου του υπαρκτού σοσιαλισμού. Με αυτά τα τρία σύνδρομα φορτωμένος προσπαθεί μέσα από τα κείμενά του να συλλάβει τον παραλογισμό του παρόντος και τον κατακερματισμένο άνθρωπο μέσα σ’ αυτό το ναρκοθετημένο παρόν. Ο Μύλλερ, όπως εξάλλου και όλοι οι άξιοι ποιητές της γενιάς του, θρηνούν τον άνθρωπο της Αναγέννησης και τον ανθρωπισμό του, θρηνούν και χλευάζουν, θρηνούν και φτύνουν αξίες, έργα, μεθόδους, “κατακτήσεις”, είδωλα και ειδώλια του καρτεσιανού “cogito”.

Η Εταιρεία Θεάτρου “Διπλούς Ερως” επεξεργάστηκε δύο παραστάσεις, δύο εποχές, ενός υλικού με τον γενικό τίτλο “Μηχανή Αμλετ”. Πρόκειται για μερικά παραληρηματικά, σπαρακτικά κείμενα, όπου ο ποιητής ως θλιβερός κληρονόμος της ευρωπαϊκής κουλτούρας αγωνίζεται να επιπλεύσει, να επιβιώσει κυριολεκτικά μέσα σε μια λίμνη μαζί με όλα τα πολιτικά, οικονομικά, θεωρητικά, αισθητικά, ιδεολογικά απόβλητα της ιστορίας. Τελευταία μετενσάρκωση, τελευταίο προσωπείο του δεινού Ορέστη και της προδομένης Ηλέκτρας, μητροκτόνος και ενεργούμενος, πενθών και αιμομίκτης εκτομίας Αμλετ συνεχώς αμφιβάλλων και Οφηλία αγνή και εκπορνευμένη, ο ποιητής κάθεται πάνω στα πτώματα της εξέγερσης της Βουδαπέστης το 1958 και ως η Ραχήλ κλαίει τα παιδιά της».

Το γερμανικό θέατρο είναι η συνείδηση και οι ενοχές του ευρωπαϊκού κόσμου.