Χθες, ήταν καλύτερα αύριο

H ρωσοαμερικανίδα καλλιτέχνις Σβετλάνα Μπόιμ (1959-2015) έκανε διάκριση ανάμεσα στην «αποκαταστατική» νοσταλγία, που θεωρεί το παρελθόν μια κατάσταση ευτυχίας και ευημερίας, και τη «στοχαστική» νοσταλγία, που ρίχνει στον παλιό καλό καιρό μια χιουμοριστική, αν όχι ειρωνική, ματιά. Ακολουθώντας αυτή την τυπολογία, ο βέλγος ανθρωπολόγος Νταβίντ Μπερλινέρ μιλά για την «ενδονοσταλγία» και την «εξωνοσταλγία». Η πρώτη αφορά το προσωπικό παρελθόν: πενθούμε για τα νιάτα μας και μνημονεύουμε με μελαγχολία, παραποιώντας συχνά φωτογραφίες και άλλα αντικείμενα, ανθρώπους, καταστάσεις, γεύσεις. Η δεύτερη αποτυπώνει μια θλίψη «από δεύτερο χέρι» για ένα παρελθόν που δεν έχουμε ζήσει εμείς οι ίδιοι: η απώλεια, εκείνη του Αλλου, γίνεται έτσι η δική μας απώλεια.

Ο Μπερλινέρ θα αναπτύξει αυτές τις σκέψεις του σήμερα, στο τριήμερο φόρουμ που οργανώνει η εφημερίδα «Le Monde» στο Παρίσι με θέμα «Ηταν καλύτερα αύριο; Η επικαιρότητα της νοσταλγίας» και τη συμμετοχή συγγραφέων και διανοουμένων. Το φόρουμ εγκαινίασε χθες η γνωστή γαλλοεβραία ελληνίστρια Μπαρμπαρά Κασέν («Πότε λοιπόν είναι κανείς σπίτι του;», εκδ. Μελάνι), η οποία στη δική της παρέμβαση (που δημοσιεύτηκε την περασμένη εβδομάδα στη «Monde») αναφέρθηκε στις ρίζες της λέξης που απασχόλησε τους συνέδρους. Στα τέλη του 17ου αιώνα, είπε, οι ελβετοί μισθοφόροι τόσο του Πάπα όσο και του βασιλιά λιποτακτούσαν όταν άκουγαν τη μελωδία που έπαιζαν οι βοσκοί στις αγελάδες τους – και τουφεκίζονταν. Ο Ζαν-Ζακ Αρντέρ αναζήτησε τα αίτια των λιποταξιών. Και διαπίστωσε ότι οι μισθοφόροι έπασχαν από νοσταλγία, όπως άλλοι από οσφυαλγία, άρα έχρηζαν θεραπείας. Πράγματι, μόλις αντίκρυζαν το χωριό τους από έναν λόφο συνέρχονταν αμέσως.

Σήμερα, η νοσταλγία είναι κάτι πολύ πιο σύνθετο και πολύ πιο δύσκολα θεραπεύσιμο, τόνισε η Κασέν. Η γαλλίδα φιλόσοφος έχει προσεγγίσει εδώ και δέκα χρόνια το ζήτημα μέσα από την πορεία τριών προσώπων. Του Οδυσσέα, ο οποίος μόλις επιστρέφει σπίτι και στο ριζωμένο του κρεβάτι φεύγει ξανά για μέρη που οι κάτοικοί τους δεν έχουν δει θάλασσα ποτέ. Του Αινεία, του εξόριστου χωρίς επιστροφή, που εγκαταλείπει όχι μόνο την ελπίδα να χτίσει μια νέα Τροία, αλλά και τη γλώσσα του, ώστε να μπορέσει να ιδρύσει στα λατινικά αυτό που θα γινόταν η Ρώμη. Και της γερμανοεβραίας Χάνα Αρεντ, πολιτογραφημένης Αμερικανίδας, που δεν ανήκε σε κανέναν λαό, και αισθανόταν οικεία μόνο στη γλώσσα της, τα γερμανικά, όχι στη Γερμανία.

Να άλλη μια εκδοχή της διάκρισης των νοσταλγιών: από τη μια μεριά το Heimweh, ο πόνος της πατρίδας, του home sweet home, κι από την άλλη το Sehnsucht, η προσδοκία για το άγνωστο.

Ψάχνοντας τι θα έλεγε στο φόρουμ, η Κασέν έπεσε σε αυτή την περίεργη φράση: «Χθες, ήταν καλύτερα αύριο». Χθες, μπορούσαμε ακόμη να πιστέψουμε στο αύριο, και να ελπίζουμε ότι θα είναι πιο καλό, πιο ελεύθερο, πιο έξυπνο από το σήμερα του χθες. Πιστεύαμε ίσως στην πρόοδο, της επιστήμης, των τεχνών, της ανθρωπότητας. Πάνω απ’ όλα, όμως, πιστεύαμε στο «ποτέ ξανά». Ποτέ ξανά η φρίκη, το Ολοκαύτωμα, η Χιροσίμα, οι αποικιοκρατικοί πόλεμοι. Το μέλλον χαμογελούσε, μαζί με όλο τον κόσμο το πίστευε κι εκείνη, ένα χαρούμενο παιδί του ’68, που ήλεγχε το σώμα της και μπορούσε να κερδίζει σχεδόν ελεύθερα τη ζωή της εδώ και τώρα, ταξιδεύοντας ταυτόχρονα αλλού.

Αυτό το χθες νοσταλγεί η Κασέν, όταν πίστευε ότι θα ήταν καλύτερα αύριο. Κι αυτό δεν έχει σχέση με τη νοσταλγία όλων εκείνων που πιστεύουν ότι ήταν καλύτερα παλιά. Ολη της τη ζωή πίστευε στο αύριο γιατί όλα τα πρωινά, ακόμη και τα χειρότερα, σκεφτόταν μαζί με τον Στεφάν Μαλαρμέ ότι η ζωή είναι «παρθένα, ζωηρή κι ωραία» κι ότι ο ήλιος ανατέλλει πάντα λαμπρός κι απρόσμενος. Σήμερα, όμως, αναδύεται μέσα της κάθε πρωί μια άλλη φράση, του Ρενέ Σαρ: «Μάτια καθαρά στα δάση αναζητούν κλαίγοντας την κατοικήσιμη γη». Aνάμεσα στις δύο αυτές φράσεις, η φιλόσοφος πνίγεται γράφοντας για νοσταλγία. Γιατί υπάρχουν χιλιάδες νεκροί Οδυσσείς στη Μεσόγειο, γιατί ο πόλεμος και οι αδιάκριτοι θάνατοί του βρίσκονται παντού και γιατί το άγχος για τον πλανήτη μάς έχει κατακλύσει. Πηγαίνουμε προς τον τοίχο, αλλά έχουμε ανάψει τους προβολείς.