Οταν ο νόμος συναντά τον φεμινισμό

Σε απόλυτη αντίθεση προς το μακρότατο παρελθόν κοινωνικής αποσιώπησης και θεσμικής αδράνειας η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης θεσμοθετεί ένα παραδειγματικό ολιστικό πλαίσιο για την αντιμετώπιση της βίας κατά των γυναικών, το οποίο και αποτελεί το, πάντα επίκαιρο και κρίσιμο, αντικείμενο διερεύνησης της μελέτης της Χριστίνας Τσακιστράκη «Η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης» (εκδ. Νήσος).

Βασική θέση της συγγραφέως είναι ότι η Σύμβαση συνιστά ένα ιδιαίτερο και καινοτόμο κανονιστικό παράδειγμα, θέση που θα αναλάβει να αποδείξει με επάρκεια, οργανώνοντας την επιχειρηματολογία της με επίπονο τρόπο και προσεκτικό βηματισμό. Παρότι νομικός η ίδια δεν αρκείται σε μια συνήθη νομική προσέγγιση, δηλαδή μια θετικιστική περιγραφή του νόμου και την τοποθέτησή του στην ακολουθία προηγούμενων συναφών διεθνών συνθηκών. Κατά τη συγγραφέα η Σύμβαση αποτελεί μια ιδιαίτερη και μοναδική σύνθεση, αποτέλεσμα σύγκλισης θεωρητικών ρευμάτων και τάσεων του πεδίου των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, με τη δική τους δυναμική και ιστορικότητα το καθένα, την πορεία σύγκλισης των οποίων παρακολουθεί στο πρώτο μέρος του βιβλίου. Αυτός ο τρόπος πραγμάτευσης επιτρέπει τη βαθύτερη κατανόηση των καινοτομιών που χαρακτηρίζουν τη Συνθήκη, σε εννοιολογικό και ρυθμιστικό επίπεδο, οι οποίες αναλύονται στη δεύτερη ενότητα του βιβλίου.

ΜΑΚΡΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΑ. Η γενεαλογική αφετηρία της Σύμβασης εντοπίζεται στο κριτικό περιβάλλον της φεμινιστικής θεωρίας του δικαίου και, πιο συγκεκριμένα, στις κριτικές προσεγγίσεις του δικαίου ως λόγου και ως πρακτικής που αναπτύχθηκαν στους κόλπους του ριζοσπαστικού αμερικανικού φεμινισμού και του γαλλικού πολιτισμικού φεμινισμού της διαφοράς και απαρτίζουν, στη σχετική ακαδημαϊκή παράδοση, το δεύτερο φεμινιστικό κύμα. Πρόκειται για ένα πλέγμα θεωρητικών αναλύσεων και επεξεργασιών, οι οποίες, με κριτική αλλά και δημιουργική πρόθεση, επερωτούν μείζονες εννοιολογήσεις της φιλελεύθερης θεωρίας του δικαίου όπως το (ουδετερόφυλο) υποκείμενο του δικαίου, το διαχωριστικό ζεύγμα δημόσιο – ιδιωτικό και την αξίωση καθολικότητας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, επισημαίνοντας κριτικά την αδυναμία τους ως προς την αποτελεσματική συμπερίληψη της, αποκλεισμένης, γυναικείας θέσης και εμπειρίας. Ταυτόχρονα προτείνουν εννοιολογικά εργαλεία που να διεκδικούν να στρέψουν την προσοχή σε κατευθύνσεις που μπορούν να θεραπεύσουν τις εν λόγω αδυναμίες.

Ως διεθνές κείμενο η Σύμβαση δεν έχει δημιουργηθεί σε ένα ιστορικό κενό. Εχει προηγούμενα κανονιστικά ερείσματα σε επίπεδο Διεθνούς και Ευρωπαϊκού Δικαίου, αρχής γενομένης από την Οικουμενική Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ το 1948 και την ανάδυση του Διεθνούς Δικαίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων που απορρέει από αυτήν. Η φεμινιστική κριτική αμφισβήτησε την συμπερίληψη των γυναικών κατά ισότιμο τρόπο στο εννοιολογικό εύρος του «ανθρώπου» και επεδίωξε τον αναπροσανατολισμό του περιεχομένου των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ώστε να συμπεριλάβει νομικά σημαίνουσες παραμέτρους της γυναικείας κατάστασης, με προεξάρχουσα τη βία κατά γυναικών. Καθοριστικής σημασίας ιστορικές στιγμές για τη δικαιική εγγραφή της γυναικείας συνθήκης, όπως αναδεικνύει η μελέτη, υπήρξαν η Σύμβαση του ΟΗΕ Για την Εξάλειψη όλων των Μορφών Διάκρισης κατά των Γυναικών (CEDAW) (1981) – δυνάμει της οποίας οι διακρίσεις λόγω φύλου θα αναδιατυπωθούν ως ζήτημα που εμπίπτει στο πεδίο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων – και η καθιέρωση της νέας δικαιικής κατηγορίας Γυναικεία Ανθρώπινα Δικαιώματα (Παγκόσμια Διάσκεψη για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα της Βιέννης, 1993) – η οποία εισάγει ένα νέο παράδειγμα ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ταυτόχρονα με την εισαγωγή της έμφυλης διάστασης στο δίκαιο. Από εδώ προκύπτει η θεμελίωση του δικαιώματος των γυναικών για μια ζωή δίχως βία.

ΟΙ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΤΗΣ ΣΥΜΒΑΣΗΣ. Τα καινοτόμα χαρακτηριστικά της Σύμβασης εντοπίζονται τόσο στο επίπεδο κατάστρωσης του σκεπτικού της όσο και στο επίπεδο της ρύθμισης. Η Σύμβαση δεν επισφραγίζει μόνον προηγούμενα κείμενα, δεν αντιμετωπίζει τη βία κατά γυναικών υπό το στενό πρίσμα της ποινικά κολάσιμης πράξης, αλλά προωθεί και ένα επίσημο εξηγητικό σχήμα της, κατονομάζοντας τα γενεσιουργά αίτιά της και το ευρύτερο πλαίσιο που τις καθιστά δυνατές. Ετσι αναγιγνώσκει τη βία κατά γυναικών ως ένα συστημικό κοινωνικό φαινόμενο, το οποίο τροφοδοτείται από τις δομικές σχέσεις έμφυλης ασσυμετρίας που επικρατούν σε κοινωνικό επίπεδο, τις οποίες και επανατροφοδοτεί. Εδραιώνει την κατανόηση της έμφυλης βίας ως πρόσκομμα στην απόλαυση θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ως μορφή δυσμενούς διάκρισης εναντίον των γυναικών που παραβιάζει την αρχή της ισότητας και ως προσβολή, ειδικότερα, του αυτοτελούς δικαιώματος όλων των ανθρώπων σε μια ζωή χωρίς βία στη δημόσια και την ιδιωτική σφαίρα.

Η Σύμβαση επίσης διασυνδέει την εξάλειψη της βίας κατά των γυναικών με την επίτευξη της ουσιαστικής de jure και de facto έμφυλης ισότητας. Οπως το θέτει εύστοχα η συγγραφέας η καταπολέμηση της βίας κατά γυναικών ανάγεται σε μείζονα στόχο αναφορικά με τη διεκδίκηση της έμφυλης ισότητας και αντίστροφα η ουσιαστική έμφυλη ισότητα ανάγεται σε μείζονα προϋπόθεση για την καταπολέμηση της βίας κατά γυναικών.

Μεταξύ των καινοτομιών που εισάγει η Σύμβαση, όπως επισημαίνει η μελέτη, είναι οι διευρυμένες, θεμελιακές εννοιολογήσεις όπως ο ευρύς ορισμός «βία κατά γυναικών», ο οποίος συνοδεύεται από μια εξαντλητική τυπολογία διακριτών μορφών βίας: καταναγκαστικοί γάμοι, ακρωτηριασμός γυναικείων γεννητικών οργάνων, καταναγκαστική άμβλωση και καταναγκαστική στείρωση. Επίσης, η εννοιολόγηση της ενδοοικογενειακής βίας ως ζητήματος που άπτεται του Δικαίου των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, η νομική εννοιολόγηση της συναίνεσης ως στοιχείου της αντικειμενικής υπόστασης των αδικημάτων σεξουαλικής βίας και βιασμού, η ποινικοποίηση διακριτών μορφών σεξουαλικής παρενόχλησης, όπως και η απάλειψη του δικαιολογητικού λόγου της τιμής ως ελαφρυντικού ή αθωωτικού λόγου. Τέλος αναθεωρεί το προσφυγικό δίκαιο με τη θεσμοθέτηση της υποχρέωσης παροχής ασύλου στις γυναίκες θύματα έμφυλης βίας. Το θύμα έμφυλης βίας θεμελιώνει αυτοτελές δικαίωμα διαμονής και παροχής ασύλου.

Η Σύμβαση είναι ένα διαφορετικό διεθνές νομικό κείμενο διότι δεν αρκείται στην καταπολέμηση και δίωξη εγκλημάτων αλλά και στην επεξεργασία πολιτικών πρόληψης, προστασίας και παροχής ιδιαίτερης βοήθειας στα θύματα. Η μελέτη παρουσιάζει τους τέσσερεις πυλώνες που χαρακτηρίζουν τη Σύμβαση, τα αποκαλούμενα τέσσερα Π (Ps): Πρόληψη του φαινομένου, Προστασία και υποστήριξη των θυμάτων, Ποινική δίωξη των παραβατών και Πολιτικές πρόληψης. Στη λογική της καλής εφαρμογής της εντάσσεται και η λήψη αναλυτικών στατιστικών στοιχείων ανά τακτά χρονικά διαστήματα, καθώς και η διενέργεια ερευνών και η υποχρέωση διάχυσης των πληροφοριών στο ευρύ κοινό. Στις πολιτικές πρόληψης περιλαμβάνονται η ενημέρωση και ευαισθητοποίηση τόσο της κοινής γνώμης όσο και των ενδιαφερόμενων γυναικών αναφορικά με τη γνώση των δικαιωμάτων τους.

Η μελέτη αναδεικνύει την τομή που συνιστά για τα πράγματα του δικαίου η υπογραφή της Σύμβασης. Θεμελιώνει την κρατική υποχρέωση αντιμετώπισης της έμφυλης βίας και την υποχρέωση λογοδοσίας των συμβαλλόμενων κρατών θεσπίζοντας μια Ανεξάρτητη Αρχή (GREVIO), που παρακολουθεί σε εθνικό επίπεδο και συντονίζει την υλοποίηση των ρυθμίσεων της Σύμβασης στα συμβαλλόμενα κράτη, αξιολογώντας την ανταπόκρισή τους στις συμβατικές τους υποχρεώσεις. Η υποχρέωση των κρατών να καταθέτουν τακτικές αναφορές στο όργανο αυτό, το οποίο και τους αξιολογεί αντίστοιχα, εξοπλίζει με ιδιαίτερη ισχύ τη Σύμβαση. Με βάση την αρχή της δέουσας επιμέλειας τα συμβαλλόμενα κράτη επιφορτίζονται με την υποχρέωση να λαμβάνουν όλα τα αναγκαία μέτρα για την αποτροπή της.

Η ΕΠΟΜΕΝΗ ΗΜΕΡΑ. Η Σύμβαση θέτει σε διαρκή επαγρύπνηση τον εθνικό νομοθέτη (θεσμοθέτηση) και την Πολιτεία (υποχρέωση εποπτείας για την καθημερινή εφαρμογή της Σύμβασης στην πράξη). Δημιουργεί επίσης προϋποθέσεις δυναμικές διάδρασης μεταξύ των εθνικών εννόμων τάξεων και ανοίγματος μιας επαφής με αλλοδαπές εμπειρίες, οι οποίες διευρύνουν τους ορίζοντες, εμπλουτίζουν τον προβληματισμό και καλούν σε συντονισμό τα επιμέρους κράτη, συμβάλλοντας στη σύνθεση μιας κοινής γυναικείας εμπειρίας της έμφυλης βίας και αντιμετώπισής της.

Το βιβλίο εμπλουτίζει τη σχετική ελληνική βιβλιογραφία με έναν μοναδικό τρόπο. Δεν καλύπτει μόνο ένα βιβλιογραφικό κενό αλλά η θεωρητική πλαισίωση που συνοδεύει την παρουσίαση τού, κατά τον χαρακτηρισμό της Σύμβασης της Κωνσταντινούπολης από τον ΟΗΕ, «χρυσού κανόνα» για την αντιμετώπιση της βίας κατά των γυναικών, ανοίγει ορίζοντες προκειμένου να συνειδητοποιηθεί το βαθύ πολιτικό περιεχόμενο της αδικίας που συνιστά η βία κατά γυναικών. Για τον λόγο αυτόν τόσο νόμος όσο και η συγκεκριμένη παρουσίασή του αποτελούν μια πολυσήμαντη συνεισφορά.

Η Μαρίνα Μαροπούλου είναι ανθρωπολόγος Δικαίου, διδάσκουσα το μάθημα «Φεμινισμός και Δίκαιο» στη Νομική Σχολή του ΕΚΠΑ