ΝON PAPER

Το άλλοτε στο τώρα*

Οι αφορμές είναι πολλές. Ας ξεκινήσουμε από τις υπερπαραγωγές που καθιστά, πλέον, πραγματικότητα η τεχνητή νοημοσύνη. Το come back των Beatles για παράδειγμα. Ή η αναμενόμενη «επανεμφάνιση» της Εντίτ Πιαφ που θα διαβάζει τη βιογραφία της. Το ολόγραμμα της Μαρίας Κάλλας που εμφανίστηκε σε κάποια λυρική σκηνή. Ή η φωνή του Αντονι Μπουρντέν σε νέες, «μεταθανάτιες» περιπέτειες. Και το chatGPT που, έχοντας πρόσβαση σε ό,τι έχει καταγραφεί από τα λεγόμενα και ό,τι έχει περισωθεί από τα γραπτά για παράδειγμα του Ελευθέριου Βενιζέλου, της Μελίνας Μερκούρη, του Κωνσταντίνου Καραμανλή, σου δίνει τη δυνατότητα να συζητήσεις σήμερα μαζί τους για θέματα της τρέχουσας επικαιρότητας.

Αυτή η προβολή του «άλλοτε» στο «τώρα» γίνεται και με πιο καθημερινούς τρόπους. Τις μέρες της επετείου των πενήντα χρόνων από το Πολυτεχνείο, κυκλοφόρησε ευρέως, διαδικτυακά αλλά και σε έντυπα, η αναρώτηση για το ποια θα ήταν σήμερα τα αιτήματα του Πολυτεχνείου. Τι θα έλεγε για τη σημερινή κατάσταση ο Μανόλης Αναγνωστάκης; Και πώς θα τη σχολίαζε ο Γιάννης Ρίτσος; Να το πάω παραπέρα; Πόσες φορές δεν έχουμε ανοίξει χαλαρές συζητήσεις για το ποια είναι ή θα μπορούσε να ήταν η σύγχρονη Αλίκη Βουγιουκλάκη, η Τζένη Καρέζη ή ακόμη και η Κατίνα Παξινού; Και δεν θυμάμαι για ποιο τραγούδι έχω ακούσει ότι είναι η «Συννεφιασμένη Κυριακή» της εποχής μας. Ή ποια θεωρούνται «σύγχρονα ρεμπέτικα».

Μπάστα όμως λίγο. Από τα μεγάλα πρότζεκτ έως τις ανάλαφρες κουβέντες της παρέας, τι είναι αυτή η τάση που, στην πραγματικότητα, προσπαθεί να καταργήσει τον χρόνο; Τι σημαίνει, για παράδειγμα, να δει ένας έφηβος της εποχής μας το εικονικό come back των Beatles; Γιατί να μη δει, από ό,τι μαγνητοσκοπήσεις έχουν σωθεί, τις εμφανίσεις που έκαναν στην εποχή τους; Το ίδιο ισχύει και για άλλους καλλιτέχνες που το άστρο τους έλαμψε κάτω από το φως (ή το σκοτάδι) μιας συγκεκριμένης εποχής. Αν ζούσε η Μαρία Κάλλας στην εποχή μας, βεβαίως και η φωνή της θα ήταν η ίδια, αλλά μπορεί να μη ντυνόταν έτσι, να χτένιζε αλλιώς τα μαλλιά της. Ή ακόμη να μην είχε ζήσει αυτήν την τραυματική σχέση με τον Αριστοτέλη Ωνάση. Ή μπορεί και να έκανε ακριβώς τα ίδια. Αυτό φοβάμαι (όχι και ότι με έπιασε ο τρόμος δηλαδή) ότι δεν μπορεί να το απαντήσει με σιγουριά καμία τεχνητή νοημοσύνη.

Οι καλλιτέχνες και οι λογοτέχνες που έζησαν και δημιούργησαν σε μια συγκεκριμένη εποχή είναι απολύτως «παιδιά» της εποχής τους. Αυτή υπήρξε το «φόντο» τους, από αυτήν εμπνέονταν, από αυτήν πληγώνονταν, αυτή σχολίαζαν. Πόσω μάλλον κάποια ιστορικά γεγονότα που μόνο στο πλαίσιο της εποχής τους εκτιμώνται. Από ‘κεί και πέρα, δεν συγκρίνονται, ούτε «μεταφέρονται». Πώς μιλάμε για Πολυτεχνεία της εποχής μας αφού δεν έχουμε χούντα; Εχει το ίδιο ρίσκο, την ίδια σημειολογία μια πράξη αντίστασης που γίνεται τώρα με αυτήν που θα είχε υπό το καθεστώς των συνταγματαρχών;

Εμείς και το παρελθόν

Είναι αυτή η ακατανίκητη δύναμη της νοσταλγίας που μας κάνει όχι απλώς να φέρνουμε αλλά να ενεργοποιούμε το παρελθόν στο σήμερα;

Ή απλώς το κάνουμε για να έχουμε έναν «πέραν πάσης υποψίας» κριτή του παρόντος μας; Δηλαδή είμαστε σοβαροί τώρα; Πόσο υποτιμούμε το πνεύμα του Βενιζέλου όταν θεωρούμε ότι, χάρη σε έναν αλγόριθμο, μπορεί, από το βάθος των ενενήντα, σχεδόν, χρόνων από τον θάνατό του, να σχολιάσει το παρόν; Πόσο απαξιωτικό για την ανθρώπινη σκέψη που εξελίσσεται ανάλογα με τις προσλαμβάνουσες που έχει.

Ενα άλλο παράδειγμα. Ενας στίχος που, ως σχόλιο, έχει γίνει πλέον πασπαρτού είναι αυτός του Μανόλη Αναγνωστάκη που λέει «Δεν έφταιγεν ο ίδιος, τόσος ήτανε». Ξέρουμε τι λέει ακριβώς παρακάτω;

«…η εποχή, τα βάρη, οι συνθήκες / κι άλλοι την πάθανε που τότε είπαν το ναι». Και λίγο πιο κάτω: «…κι οι άνθρωποι γεμάτοι είναι τώρα απαιτήσεις / αφού σήμερα δε θα ‘λεγε το ίδιο το ναι / τώρα περίσσεψαν η σύνεση κι η κρίσις».

* Ο σημερινός τίτλος είναι «δανεισμένος» από παλαιότερη στήλη του Θανάση Νιάρχου στα «ΝΕΑ»