Η σοφία των επιζώντων 

Το τελευταίο του βιβλίο, 62 χρόνια μετά, τιτλοφορείται «Επιζώντας από τις καταστροφές μας». Και συνδυάζει αναμνήσεις με μια πεποίθηση: ότι οι άνθρωποι που έχουν κοιτάξει κατάματα την άβυσσο της καταστροφής και έχουν επιζήσει – από πολέμους, πυρηνικές εκρήξεις, την κλιματική κρίση, την Covid και άλλα καταστροφικά γεγονότα – είναι οι καταλληλότεροι, αν όχι οι μόνοι, να φανταστούν και να θέσουν σε εφαρμογή νέους τρόπους ζωής. Ενενήντα επτά ετών σήμερα, ο Λίφτον ζει στο Τρούρο της Μασαχουσέτης, όπου εξακολουθεί να δουλεύει σε καθημερινή βάση. Εκεί τον βρήκε η ρωσοεβραία δημοσιογράφος Μάσα Γκέσεν, γνωστή από τα βιβλία της κατά του Πούτιν και υπέρ των δικαιωμάτων των ΛΟΑΤΚΙ, και του πήρε μια μακροσκελή συνέντευξη για το περιοδικό New Yorker. Αυτό που την ενδιέφερε βασικά ήταν να καταλάβει το νόημα μερικών λέξεων που χρησιμοποιεί ο αμερικανός ψυχίατρος και ψυχαναλυτής στο έργο του. Ο «ολισμός» (totalism), για παράδειγμα, τι είναι;

«Eίναι η απόλυτη ευθυγράμμιση με μια ιδεολογία. Εμπεριέχει μια παρόρμηση προς τη δράση. Και είναι μια κλειστή κατάσταση, γιατί ο ολιστής βλέπει τον κόσμο μέσα από την ιδεολογία του. Ενας ολιστής θέλει η πραγματικότητα να του ανήκει. Ας πούμε ότι ο ολισμός είναι μια ψυχολογική εκδοχή του ολοκληρωτισμού. Υπάρχει κάτι σ’εμάς ως ανθρώπινα όντα που ζητά σταθερότητα και οριστικότητα και απολυτότητα. Εκφράζεται όμως κυρίως σε εποχές άγχους και αναταραχής. Ο Τραμπ και οι σύμμαχοί του έχουν κάνει σημαία τους τον ολισμό. Οποιαδήποτε ιδέα απέχει από αυτόν είναι λάθος και πρέπει να καταργηθεί».

Ενας άλλος όρος-κλειδί στο έργο του Λίφτον είναι η «κατάσταση που προκαλεί φρικαλεότητες» (atrocity-producing situation). Οταν μελέτησε τον πόλεμο του Βιετνάμ, και ιδιαίτερα τους βετεράνους που είχαν στραφεί κατά του πολέμου, ένιωσε ότι βρίσκονταν σε έναν συνδυασμό μιας στρατιωτικής πολιτικής και μιας οργισμένης θλίψης. Ας πάρουμε τη σφαγή του Μάι Λάι. Οι άνδρες είχαν μόλις χάσει τον αγαπημένο τους λοχία, τον Τζορτζ Κοξ, που είχε πατήσει μια νάρκη. Ο διοικητής έκανε μια επιμνημόσυνη τελετή, τους είπε ότι στην περιοχή αυτή δεν υπήρχαν αθώοι άμαχοι και τους έδωσε το πράσινο φως να σκοτώσουν τους πάντες. Μέσα σε ένα πρωί σκοτώθηκαν 500 άνθρωποι.

Οι άνθρωποι που διαπράττουν φρικαλεότητες σε μια τέτοια κατάσταση δεν είναι πιο βίαιοι, πιο ηθικοί ή πιο ανήθικοι από τους υπολοίπους, λέει ο αμερικανός ψυχαναλυτής. Είναι αυτό που εννοούσε η Χάνα Αρεντ με την κοινοτοπία του κακού; Ναι, αλλά εκείνος θα τροποποιούσε λίγο αυτή την έννοια και θα έλεγε ότι όταν κάποιος διαπράττει το κακό, αλλάζει. Δεν είναι πια τόσο κοινότοπος.

Κι αυτό μας φέρνει στην «κακοήθη κανονικότητα» (malignant normality), μια κατάσταση επιβλαβή και καταστροφική, που έχει γίνει όμως ρουτίνα και αποτελεί πλέον μια αποδεκτή συμπεριφορά. Ενα παράδειγμα είναι τα πυρηνικά όπλα, η εξοικείωσή μας μ’ αυτά και η πεποίθησή μας ότι μπορεί ακόμη και να κερδίσουμε έναν πυρηνικό πόλεμο. Ας θυμηθούμε τη συζήτηση που είχαν ο Οπενχάιμερ και ο Νιλς Μπορ στο Λος Αλαμος, όπου συμφώνησαν ότι τα πυρηνικά όπλα μπορεί να είναι πηγή τόσο κακού όσο και καλού, αφού η χρήση τους θα απέτρεπε άλλους πολέμους στο μέλλον.

Kαι η λέξη «επιζών» (survivor); Γιατί είναι τόσο σημαντική; «Θέλω να κάνω διάκριση ανάμεσα στο αβοήθητο θύμα και στον επιζώντα ως παράγοντα αλλαγής», απαντά ο Λίφτον. «Οι επιζώντες από μεγάλες καταστροφές είναι ειδικές περιπτώσεις. Γιατί έχουν αμφιβολίες για τη συνέχιση της ανθρώπινης φυλής. Εχουν αποκτήσει όμως και μια γνώση μέσα από αυτά που έζησαν, την οποία κανένας άλλος δεν έχει. Επιζώντες με έχουν αιφνιδιάσει λέγοντας πράγματα όπως “το Αουσβιτς ήταν τρομερό, αλλά χαίρομαι που είχα μια τέτοια εμπειρία”. Δεν εννοούσαν βέβαια ότι το διασκέδασαν. Αλλά ότι ένιωθαν πως μέσα από αυτό που είχαν ζήσει είχαν αποκτήσει μια αξία και μια σημασία».

Εκεί στηρίζει λοιπόν ο Λίφτον την αισιοδοξία του: στη σοφία και τη δύναμη των επιζώντων.

Οσο για όλους εμάς τους υπόλοιπους, βασανιζόμαστε από μια μάχη που έχει περιγράψει ο Σαίξπηρ πριν από τέσσερις αιώνες: «Δύο αγάπες έχω: μια χαρά και μιαν απελπισία·/ Σαν πνεύματα με σαγηνεύουν και οι δύο διαρκώς. / Κακόχρωμη το πνεύμα το δεινό είναι κυρία,/ Ανδρας ο καλός άγγελος, ωραίος και φωτεινός» (Σονέτο 144, στην αξεπέραστη μετάφραση της Λένιας Ζαφειροπούλου). Το κλειδί βρίσκεται λοιπόν στον καλό άγγελο (better angel), με τον οποίο έκλεισε και ο Αβραάμ Λίνκολν την ομιλία που εκφώνησε κατά την ορκωμοσία του.

‘Η όπως το λέει ο Λίφτον: «Ο εικοστός αιώνας μάς έφερε το Αουσβιτς και τη Χιροσίμα. Ο εικοστός πρώτος, τον Τραμπ. Και μια ενισχυμένη Δεξιά. Μερικοί μιλούν για λαϊκισμό. Αλλά είναι ένας δεξιός φανατισμός και μια δεξιά βία. Νικήσαμε τη δουλεία και τα βασανιστήρια. Δημιουργήσαμε θεσμούς που υπηρετούν τους ανθρώπους. Οι λεγόμενοι καλοί άγγελοί μας, όμως, έχουν από πολλές απόψεις νικηθεί από τον δεξιό φανατισμό».

Απλώς αξεπέραστος

Γεννημένος στο Μπρούκλιν, ο Λίφτον πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ενήλικης ζωής του μεταξύ Νέας Υόρκης και Μασαχουσέτης. Σε έναν αιώνα όπου η ανθρωπότητα ανακάλυψε την ικανότητά της για μαζική καταστροφή, γράφει η Μάσα Γκέσεν στο New Yorker, εκείνος μελέτησε την ψυχολογία των πρωταγωνιστών της φρίκης – τόσο των θυμάτων όσο και των δημίων. Το πιο γνωστό του βιβλίο είναι το «Θάνατος στη Ζωή» (Death in Life, 1968), στο πλαίσιο του οποίου μίλησε με επιζώντες της Χιροσίμα. Οπως θα έγραφε το 2020 ένας πρώην συνάδελφός του, ο Τσαρλς Στρόζιερ, το κεφάλαιο αυτού του βιβλίου που αφορά την ψυχολογία των επιζώντων «δεν έχει ξεπεραστεί ποτέ, έχει απλώς επαναληφθεί πολλές φορές. Ολοι όσοι εργάζονται με επιζώντες από τραύματα, προσωπικά ή κοινωνικοϊστορικά, πρέπει να διαβάσουν το έργο του Λίφτον».