Το σκοτάδι πίσω από τη λάμψη του «Φιλιού»

Τα χέρια του τυλίγονται σφιχτά γύρω από τον λαιμό της, που μοιάζει σχεδόν τσακισμένος. Το πρόσωπό της είναι ωχρό. Τα μάτια της κλειστά.

Τα πόδια της, λυγισμένα και γυμνά, βρίσκονται οριακά στην άκρη ενός ανθόσπαρτου λιβαδιού, ενώ γύρω από τους αστραγάλους της πλέκονται λουλούδια. Εκείνος άραγε, όπως την κρατά σχεδόν ασφυκτικά, προσπαθεί να τη συγκρατήσει ώστε να μη χαθεί προς μια αθέατη άβυσσο ή τη σπρώχνει προς το χάος; Κι εκείνη; Δεν αντιδρά επειδή δεν έχει τις αισθήσεις της – ή είναι ήδη νεκρή –ή μήπως έχει αφεθεί απολαμβάνοντας τη σιγουριά της απόλυτης ευτυχίας, καθώς τα χείλη του αγγίζουν το μάγουλό της;

Η περιγραφή, το πιθανότερο είναι, να αφύπνισε την περιέργεια των περισσότερων και να αναζητούν σε ποια εικόνα ανταποκρίνεται. Δύσκολα, όμως, θα συνδύαζαν τη δυσοίωνη τουλάχιστον ερμηνευτική εκδοχή της με ένα από τα πλέον δημοφιλή έργα τέχνης του 20ού αιώνα. Μια δημιουργία που ακόμη κι αν δεν την έχουν δει διά ζώσης στην αυστριακή πινακοθήκη Μπελβεντέρε, στις συλλογές της οποίας ανήκει, ή σε κάποιο βιβλίο τέχνης, θα την έχουν συναντήσει (αν όχι αποκτήσει) τυπωμένη σε κάποιο μπλουζάκι, τσάντα, αφίσα, θήκη για κινητό τηλέφωνο ή ακόμη και σε πολυτελές σετ γυναικείων εσωρούχων. Και δεν είναι άλλη από «Το φιλί» του Γκούσταφ Κλιμτ.

ΔΙΟΝΥΣΟΣ ΚΑΙ ΑΡΙΑΔΝΗ; Η δεύτερη αυτή, διαφορετική ανάγνωση που απέχει από την καθιερωμένη εικόνα της αμιγώς ρομαντικής και τρυφερής σκηνής προκύπτει μέσα από τη νέα ταινία – ντοκιμαντέρ «Ο Κλιμτ και το Φιλί» που έκανε πρόσφατα πρεμιέρα στη Βρετανία. Και στα 90 λεπτά που διαρκεί διερευνά τόσο τη σχέση μεταξύ του ζεύγους που απεικονίζεται να δίνει ένα από τα διασημότερα φιλιά στην Ιστορίας της Τέχνης, αλλά και την ταυτότητά τους, διατυπώνοντας την υπόθεση ότι εκείνος ενδεχομένως να είναι ο Διόνυσος και εκείνη η Αριάδνη. Η σκηνή θα πρέπει να τοποθετηθεί στη Νάξο. Και σύμφωνα με αυτή την εκδοχή ο ζωγράφος απέδωσε τη στιγμή που ο θεός ξυπνά με ένα φιλί τη γυναίκα που έχει ερωτευτεί και για να την αποκτήσει έχει πείσει τον Θησέα να την εγκαταλείψει.

«Στην αρχή είσαι θαμπωμένος, αποπροσανατολισμένος, δεν καταλαβαίνεις τι συμβαίνει», λέει η δρ Σαμπίν Γουίμπερ, λέκτορας Ιστορίας της Τέχνης και σχεδίου στο Πανεπιστήμιο της Γλασκώβης. «Αυτό που μου αρέσει όταν βλέπω το συγκεκριμένο έργο είναι ο χρόνος που απαιτείται για να αποκρυπτογραφηθεί», προσθέτει, ενώ ο ιστορικός του Πολιτισμού Γκάβιν Πλάμλεϊ δίνει μια πιο δυσοίωνη ερμηνεία: «Για μένα “Το φιλί” είναι μια γλυκόπικρη εικόνα. Βλέπω κάτι που είναι στην πραγματικότητα λίγο ανατριχιαστικό».

Η σκοτεινή πλευρά που ενδεχομένως κρύβεται πίσω από τον «βουτηγμένο» στο χρυσό χρώμα πίνακα δεν είναι το μοναδικό ζήτημα που εξετάζεται στη συγκεκριμένη ταινία, την πλέον πρόσφατη της σειράς «Εκθεση στην οθόνη» Αντιθέτως, θα μπορούσε να ισχυριστεί κάποιος, το «ψυχογράφημα» του διάσημου πίνακα, ο οποίος φιλοτεχνήθηκε το 1908, λειτουργεί ως αφορμή και για μια διεισδυτική ματιά στη ζωή και τον χαρακτήρα του ίδιου του καλλιτέχνη, του οποίου το έργο «Γυναίκα με βεντάλια» πωλήθηκε εντός του τρέχοντος έτους προς 99,2 εκατ. ευρώ, ποσό που το κατέστησε το ακριβότερο έργο τέχνης που έχει πωληθεί σε δημοπρασία επί ευρωπαϊκού εδάφους.

ΑΔΙΣΤΑΚΤΟΣ ΜΕ ΤΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ. Ο πρωτότοκος γιος ενός βιεννέζου χαράκτη που μεγάλωσε φτωχικά με τα δύο αδέρφια και τις τέσσερις αδερφές του θα μπορούσε, λοιπόν, να αποδώσει μια τρυφερή ερωτική στιγμή στον καμβά του; Η απάντηση που προκύπτει από το ντοκιμαντέρ είναι μάλλον αρνητική, καθώς υποστηρίζεται πως ήταν αδίστακτος στις σχέσεις του με τις γυναίκες. Η μητέρα του και οι αδελφές του έκαναν τα πάντα γι’ αυτόν. Γοήτευε τις συζύγους και τις κόρες της βιεννέζικης μεγαλοαστικής τάξης. Ζωγράφιζε γυναίκες γυμνές, σε ζευγάρια, με τα άκρα τους στενά δεμένα μεταξύ τους εμπλέκοντάς τες σε ένα επικίνδυνο παιχνίδι, καθώς η ομοφυλοφιλία ήταν παράνομη και ο Κλιμτ από τις πρώτες του κιόλας εκθέσεις είχε κατηγορηθεί για πορνογραφία. Το εργαστήριό του διέθετε δύο πόρτες: μία, αριστερά, για τα μοντέλα και μία, δεξιά, για τους πελάτες. Μετά τον θάνατό του, το 1918, από εγκεφαλικό επεισόδιο, 14 παιδιά δήλωσαν ότι ήταν ο πατέρας τους, ενώ για χρόνια είχε ως σύντροφό του την πολυμήχανη Εμίλιε Φλόγκε, την οποία γνώρισε όταν εκείνη ήταν 17 ετών και εκείνος 29 ετών. Της έγραφε ερωτικές επιστολές και λάτρευε την επικοινωνία που είχαν σε πνευματικό επίπεδο, αλλά δεν την παντρεύτηκε ποτέ.

Πώς πέτυχε το χρυσό

Μια ακόμη ενδιαφέρουσα πτυχή σχετικά με «Το φιλί», η οποία παρουσιάζεται στην ταινία, είναι η τεχνική που χρησιμοποίησε ο Κλιμτ για να αποδώσει το εκθαμβωτικό χρυσό φόντο, όπως προκύπτει από εξειδικευμένη μελέτη που εκπόνησε το μουσείο για να διαπιστώσει τα διαφορετικά στάδια δουλειάς του ζωγράφου. Αρχικά κάλυπτε τον καμβά με ένα στρώμα λευκού ασταριού και ακολουθούσε μια λεπτή στρώση κόλλας και βερνικιού λάκας. Το επόμενο βήμα ήταν η χρήση ενός άλλου βερνικιού σκούρου καφέ χρώματος ελαιορητίνης, το οποίο πριν ακόμη στεγνώσει το πασπάλιζε με νιφάδες χρυσού, αργύρου, πλατίνας και ορείχαλκου, ώστε ναι μεν στο αποτέλεσμα να κυριαρχεί το χρυσό χρώμα, όμως τα υπόλοιπα συστατικά συνέβαλαν ώστε να είναι λαμπερή η επιφάνεια. Τα λεπτά αυτά μεταλλικά φύλλα δεν τοποθετούνταν με το χέρι. Ο Κλιμτ είχε υιοθετήσει μια τεχνική των Ιαπώνων και φυσούσε τις νιφάδες στην επιφάνεια με τη βοήθεια καλαμιών μπαμπού. Το τελικό αποτέλεσμα που ήθελε να πετύχει επεδίωκε να προσομοιάζει με εκείνο των βυζαντινών εικόνων, οι οποίες τον γοήτευαν.