«Με ενδιαφέρει αυτό που αποκομίζει κανείς από τις ταινίες μου»

Κάτι που θαυμάζει κανείς στον τρόπο με τον οποίο ο σκηνοθέτης Φίλιππος Κουτσαφτής εργάζεται – λόγος μάλιστα στον οποίο οφείλεται πάντα το καλό αποτέλεσμα – είναι ότι οι ταινίες του δεν θέλουν να αποδείξουν κάτι. Είναι ταινίες που διακρίνονται από μια τρομερή συνέπεια, του δημιουργού απέναντι στο θέμα του. Αντιλαμβάνεσαι την επιθυμία του Κουτσαφτή η ταινία να γίνει όπως ακριβώς ο ίδιος θέλει να γίνει. Μεγάλου μήκους ντοκιμαντέρ του όπως η «Αρκαδία χαίρε» (2015) και κυρίως το αριστούργημά του «Αγέλαστος πέτρα» (2000) σε οδηγούν στο συμπέρασμα ότι βρήκαν τον χρόνο τους για να φτιαχτούν όπως φτιάχτηκαν, γυρισμένες μέσα από μια εκφραστική ελευθερία μοναδική ίσως, τουλάχιστον στον χώρο του ελληνικού ντοκιμαντέρ. Το ίδιο μπορείς να πεις και για τη «Ζάκρο», τελευταία ως σήμερα δουλειά του που βλέπουμε στις αίθουσες αλλά και μια ταινία που έχει ήδη διανύσει μακρά πορεία εντός και εκτός Ελλάδας. Εκανε την παγκόσμια πρεμιέρα της στο Μουσείο του Λούβρου τον Φεβρουάριο του 2023, απέσπασε το περασμένο Σάββατο το βραβείου κοινού στην κατηγορία καλύτερου μεγάλου μήκους ντοκιμαντέρ στο φεστιβάλ των Χανίων και αυτές τις μέρες προβάλλεται στην Αθήνα.

ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΠΟΙΗΜΑ. Η «Ζάκρος» είναι ένα μεστό κινηματογραφικό ποίημα του Κουτσαφτή αφιερωμένο με αγάπη στην Ιστορία αλλά και στο παρόν αυτού του μικρού όρμου της Ανατολικής Κρήτης όπου το 1961 ανακαλύφθηκε ένα μινωικό ανάκτορο και οι αρχαιολόγοι εντόπισαν όσα άφησαν πίσω τους οι Μινωίτες πριν από 3.500 χρόνια. «Η αφετηρία στη “Ζάκρο” δεν ήταν να φτιάξεις μια παραγωγή και να την παραδώσεις σε κάποιον συγκεκριμένο χρόνο» είπε στα «ΝΕΑ» ο σκηνοθέτης στη συνάντηση που είχαμε στα Χανιά. «Ηταν η διαδρομή ενός ταξιδιού ζωής μέσω του οποίου κατ’ αρχάς είχα την επιθυμία να μπω μέσα στον κόσμο όλων αυτών των πραγμάτων που σχετίζονται με τον τόπο αυτό, να μάθω από το μέσα τους γιατί εφόσον με ενδιέφεραν άλλον τρόπο δεν είχα».

ΠΡΩΤΗ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ. Πραγματικά, η «Ζάκρος» του Φίλιππου Κουτσαφτή αρχίζει το 1987 όταν πήγε στη Ζάκρο για να καταγράψει μέρος των ανασκαφών, κάτι που μπόρεσε να κάνει μέσω της γνωριμίας του με την κόρη του θρυλικού αρχαιολόγου Νικολάου Πλάτωνα ο οποίος είχε την ευθύνη τους. «Ηταν μια τεράστια ευκαιρία για μένα αλλά δεν ήξερα φυσικά τι θα μπορούσε να συμβεί με αυτό το υλικό στο μέλλον» είπε. «Ηξερα όμως ότι κάναμε ένα ντοκουμέντο το οποίο δεν υπάρχει πουθενά αλλού. Ηδη ο Πλάτων ήταν μεγάλος σε ηλικία αλλά το σημαντικότερο, δεν υπήρχε καταγεγραμμένος πουθενά αλλού να μιλά. Δεν δεχόταν. Τον πρώτο χρόνο δεν άφησε ούτε εμένα να πλησιάσω». Αν ο Κουτσαφτής τα κατάφερε το οφείλει στην πίεση που άσκησαν τα παιδιά του αρχαιολόγου προς τον πατέρα τους, οπότε τελικά δέχθηκε. «Ο Πλάτων ήταν ένας αναγεννησιακός άνθρωπος και η πρώτη του δημοσίευση ήταν για μια Βασιλική του Ρεθύμνου. Αυτός που ήταν ένας αρχαιολόγος της προϊστορίας έκανε μια δημοσίευση που θεωρείται πρότυπο στον τομέα των Χριστιανικών Μνημείων. Για εκείνον ήταν ένα ενιαίο πράγμα η Ιστορία. Ηξερε τα πάντα».

ΤΟ ΠΡΑΣΙΝΟ ΦΩΣ ΓΙΑ ΤΟ ΕΡΓΟ. Πώς όμως υλοποιήθηκε σε μια ταινία μεγάλου μήκους εν έτει 2023 αυτό το υλικό που χρονολογείται στα τέλη της δεκαετίας του 1980; «Υπάρχει μια εταιρεία ονόματι Raycap με εργοστάσια στη Δράμα και στην Αμερική η οποία σε παγκόσμια κλίμακα παράγει ασπίδες προστασίας από τους κεραυνούς για τους σιδηροδρόμους και τα αεροδρόμια» είπε ο Κουτσαφτής. Αυτή η εταιρεία είχε έρθει σε επαφή με τον Κουτσαφτή χάρη στην «Αγέλαστο πέτρα», την οποία έκανε δώρο στους πελάτες της. Κάποια στιγμή ήρθε η κουβέντα ως προς τι άλλο θα μπορούσε ο ίδιος ο Κουτσαφτής να κάνει για τη Raycap και εκείνος ανέφερε το υλικό που επί χρόνια είχε συγκεντρώσει για τη Ζάκρο. Και έτσι έγινε η χρηματοδότηση της ταινίας. «Ηταν πολύ συγκινητική η συμμετοχή αυτής της εταιρείας στη δημιουργία της ταινίας, με κινήσεις σε θέματα παραγωγής που πιστέψτε με δεν τις συναντάς σχεδόν ποτέ και πουθενά στον κόσμο. Είχα το ελεύθερο του χρόνου, και αυτό είναι σημαντικό για μένα διότι ο λόγος για τον οποίο αφιερώνω τόσο πολύ χρόνο σε κάθε ταινία που ετοιμάζω είναι ότι με ενδιαφέρει αυτό που αποκομίζει κανείς. Αυτό που μαθαίνει».

«ΟΛΑ ΕΙΝΑΙ ΕΔΩ». Ενα μότο της ταινίας που επαναλαμβάνεται με αρκετή συχνότητα στη «Ζάκρο» είναι η φράση «όλα είναι εδώ». Ζήτησα από τον Φίλιππο Κουτσαφτή να επεκταθεί περισσότερο πάνω σε αυτή την ιδέα. «Οταν πήγα στη Ζάκρο είδα τρία ακρογιάλια που δεν είναι και τόσο σαφή» απάντησε. «Το πρώτο ήταν το αμιγώς τουριστικό, το δεύτερο ήταν το σημείο όπου εργάζονταν οι αρχαιολόγοι και μάλιστα έχει ένα αρμυρίκι όπου κάνουν μπάνιο οι ντόπιοι και το τρίτο ήταν ένα μικρότερο. Εκεί, τα πρώτα χρόνια που πήγα γνώρισα για πρώτη φορά τον Γιώργο Γραμματικάκη ο οποίος είχε επισκεφτεί τον χώρο των ανασκαφών και ήταν ο πρώτος που μου μίλησε για τη θεωρία της ανθρωπιστικής αρχής. Προσπαθώντας να μάθω κάτι περισσότερο του είπα το παράδειγμα της σκηνής στην ταινία «Επαναστάτης χωρίς αιτία» με τον καθηγητή στο Πλανητάριο που λέει στον Τζέιμς Ντιν “και να σκεφτείς ότι όλα αυτά είναι το αποτέλεσμα μιας σύμπτωσης” (αναφέρεται και στη «Ζάκρο». Και ο Γραμματικάκης μου ανέφερε μια νέα τότε θεωρία, της ανθρωπιστικής αρχής, μια από τις πολλές θεωρίες γύρω από αυτά τα ζητήματα». Ο Κουτσαφτής επεσήμανε ότι την εν λόγω θεωρία υποστήριζε ένας άλλος θρυλικός επιστήμονας, ο Βασίλης Ξανθόπουλος, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Κρήτης, τον οποίο μάλιστα σκότωσε ένας φοιτητής στην έδρα (το βιβλίο του «Περί αστέρων και Συμπάντων» που έχει κυκλοφορήσει από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, θεωρείται βιβλίο αναφοράς). «Η θεωρία της ανθρωπιστικής αρχής σχετίζεται με τον χρόνο, το μήκος και το βάρος. Μιλάμε δηλαδή π.χ. από την πρώτη έκρηξη που έγινε πριν από 14 δισ. χρόνια μέχρι την πιο μικρή έκρηξη που μπορεί να καταγραφεί. Ο γεωμετρικός μέσος όρος από τη δημιουργία του Σύμπαντος μέχρι τον πιο μικρό σε διάρκεια χρόνο που μπορεί να καταμετρηθεί είναι μόνο τρία λεπτά. Κάτι ανάλογο ισχύει για το μήκος. Ολα αυτά έχουν μεγάλη δόση αυθαιρεσίας αλλά το σημαντικό εδώ είναι ότι ενώ ο άνθρωπος μπορεί να καταλάβει την απεραντοσύνη, εκείνο που δεν μπορεί να καταλάβει είναι το μέγεθος του ελάχιστου. Το μόριο του μορίου. Αυτά μου τα είπε ο Γραμματικάκης στο μικρό εκείνο ακρογιάλι κάτω από μια μικρή ομπρέλα». Με άλλα λόγια, όλα αυτά που τον ενδιαφέρουν θα μπορούσαν να έχουν συμβεί σε αυτό το μικρό ακρογιάλι της Ζάκρου. «Ο Αχιλλέας θυμωμένος γιατί τα χάλασε στη μοιρασιά και δεν πήρε την κοπέλα. Οι αρχόντισσες του Μεσολογγίου που μέσα σε μια μέρα έγιναν ζητιάνες στη Ζάκυνθο και σύμφωνα με τον Σολωμό περίμεναν να νυχτώσει για να βγουν στον δρόμο». Τέτοιες αντιστοιχίες γίνονται με μεγάλη τρυφερότητα και με αφηγητή τον ίδιο τον Κουτσαφτή στην ταινία. «Ενα ακρογιάλι σαν αυτά που υπάρχουν χιλιάδες στο Αιγαίο, αυτό είναι η Ζάκρος. Αρα γιατί να μην είναι η Ζάκρος Ομηρικό ακρογιάλι; Κατά μία έννοια, “όλα είναι εδώ”». Πάνω από όλα η «Ζάκρος είναι μια ταινία για «έναν τόπο που πραγματικά αγάπησα» είπε ο σκηνοθέτης. «Εγιναν τόσα πράγματα, ωφελήθηκα τόσο πολύ. Οι αρχαιολογικές έρευνες 35 χρόνων που έγιναν στο συγκεκριμένο σημείο της Ζάκρου που ο Κουτσαφτής κινηματογράφησε έχουν καταγραφεί σε έναν πολυσέλιδο, ογκώδη τόμο που παρουσιάζεται στην ταινία. Υπολογίζεται ότι 15 τόμοι πρέπει να εκδοθούν για την καταγραφή του συνόλου των αρχαιολογικών ερευνών  στη Ζάκρο. «Είναι αδύνατον να τους προλάβουμε όσο ζούμε» είπε ο σκηνοθέτης.

Ο ΑΝΩ ΒΥΘΟΣ. Ο λόγος «πάνω» στην εικόνα της «Ζάκρου», η αφήγηση, είναι ένα από τα μεγαλύτερα ατού του ντοκιμαντέρ, συν το ότι η ήρεμη, καθαρή, «ευλύγιστη» φωνή του ιδίου του Κουτσαφτή βοηθά τον θεατή να μπει εντελώς μέσα στον κόσμο του νησιού και του έργου. Ρώτησα τον σκηνοθέτη αν δούλεψε το κείμενο που ακούμε στην ταινία από πριν, ή αφού είχε έτοιμο το οπτικό υλικό. «Ο λόγος έγινε πάνω στην εικόνα, όταν είχαμε μπροστά μας το υλικό γιατί θα ήταν πολύ δύσκολο να γίνει από πριν» είπε. «Και εδώ οφείλω να αναφέρω την πολύτιμη συνδρομή ενός νεαρού κύπριου λογοτέχνη, του Κυριάκου Μαργαρίτη με τον οποίο συνεργαστήκαμε εξαιρετικά. Του οφείλω πολλά γιατί εγώ δεν είμαι γραφιάς ενώ εκείνος είναι. Και δεν με βοήθησε απλώς αλλά θεώρησε ότι όλο αυτό είναι μια μεγάλη ευκαιρία για τον ίδιο, κάτι που βρήκα πολύ κολακευτικό. Μάλιστα κρατούσε σημειώσεις όλο το διάστημα της συνεργασίας μας, οπότε μια μέρα μου παρουσίασε ένα βιβλίο που έγραψε πάνω σε αυτή την απίστευτη περιπέτεια του ενάμιση χρόνου που μας πήρε για να τελειώσουμε τη “Ζάκρο”. Κυκλοφόρησε από της εκδόσεις Ακρίτα και λέγεται “Ο άνω βυθός”».

ΚΑΙ ΤΟ ΕΠΟΜΕΝΟ. Εν τω μεταξύ, ο Κουτσαφτής βρίσκεται σε μια ιδιαιτέρως δημιουργική φάση. Την 1η Δεκεμβρίου, στην τελετή λήξης των πολιτιστικών εκδηλώσεων της Ελευσίνας Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης, θα προβληθεί, σε παγκόσμια πρεμιέρα, η καινούργια ταινία του για την Ελευσίνα με τίτλο «Οι Ελευσίνιοι». «Αυτή η ταινία, μια παραγωγή της Ελευσίνας, τρέχει από το 2018 αλλά καθυστέρησε λόγω της πανδημίας» είπε. «Είναι η ιστορία της Ελευσίνας μέσα από ένα άθροισμα πορτρέτων, από τα χρόνια της μυθολογίας μέχρι τους σημερινούς νέους».