Τι σημαίνει η αγάπη για την πολιτική;

«Το έλεος για τους δυστυχισμένους είναι το θαύμα των  θαυμάτων»

Ηθική της αγάπης και πολιτική πράξη, σ. 66 (1).

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης εξήρε, ως γνωστόν, την αξία και τη σημασία της αρχαίας ελληνικής δημοκρατίας για μας τους πολίτες των δυτικών δημοκρατιών. Ο Καστοριάδης μιλούσε για την αρχαία ελληνική δημοκρατία περισσότερο ως πηγή έμπνευσης και λιγότερο ως παράδειγμα προς μίμηση. Πώς, αλήθεια, να κάνεις πρότυπο και υπόδειγμά σου έναν κόσμο στον οποίο ισχύει και εφαρμόζεται το «δίκαιο του ισχυροτέρου», όπως το περιγράφει ο Θουκυδίδης στον περίφημο διάλογο Αθηναίων – Μηλίων; Οι δημοκρατικοί Αθηναίοι, οι δημιουργοί της πολιτικής και της φιλοσοφίας, θεωρούν μάλιστα ότι αυτός ο «φυσικός νόμος» θα ισχύει αιώνια και δεν διανοούνται ούτε στιγμή να τον θέσουν εν αμφιβόλω (2). Aν όμως η απαισιοδοξία του μεγάλου ιστορικού για την ανθρώπινη φύση είναι βάσιμη και, όπως υποστηρίζει ο πλατωνικός Θρασύμαχος, το δίκαιο είναι μόνο «το συμφέρον εκείνου που ασκεί την εξουσία» (3), τότε τι άλλο είναι η πολιτική εκτός από τον κυνισμό του ισχυρού που ποδοπατάει τον αδύναμο; Και, αν η πολιτική είναι αυτή η κυριαρχία της δύναμης τότε πώς, εμείς οι πολίτες των σημερινών δημοκρατιών ζητάμε, σήμερα, να ακουστεί μέσα της ο αλάλητος στεναγμός των δυστυχισμένων και των κατατρεγμένων και να αντηχήσει, επιτέλους, μέσα στα πολιτικά προγράμματα και τη δημόσια σφαίρα η μέριμνα για τον φτωχό και τον αδύναμο; Μήπως, τελικά, το να ζητάς από την πολιτική να είναι κάτι άλλο εκτός από τη συνέχεια του πολέμου με άλλα μέσα δεν είναι παρά καθαρή ουτοπία και ασύγγνωστη αφέλεια;

Το βιβλίο του Σταύρου Ζουμπουλάκη, Ηθική της αγάπης και πολιτική πράξη, μας δείχνει ότι μακράν του να αποτελεί χίμαιρα, το αίτημα αυτό ενός βαθύτερου εξανθρωπισμού της πολιτικής εγγράφεται στις βαθύτερες ενοράσεις της νεωτερικής εποχής, που είναι και η εποχή της ανάδυσης του δημοκρατικού ιδεώδους (4). Η σχέση της αγάπης με την πολιτική είναι, πιστεύω, το κατεξοχήν πρόβλημα της νεωτερικότητας. Ο Ζουμπουλάκης μάς λέει, μάλιστα, κάτι που δεν μας είπε ποτέ ο Καστοριάδης: η ίδια η πολιτική πράξη, το πολιτικό πράττειν καθαυτό είναι θεμελιακά αλληλέγγυο με την ηθική της αγάπης. Η δημοκρατία δεν είναι μια τυπική διαδικασία, αλλά προϋποθέτει την αγάπη, τη χωρίς όρια και προϋποθέσεις αγάπη, την αγάπη για τον «πλησίον και τον μακράν». Πράγματι, πιστεύω ότι η αγάπη δεν συγκροτεί, όπως θα ήθελαν οι ακραιφνείς φιλελεύθεροι, μια περίκλειστη ηθική της ιδιωτικής ζωής, αλλά παρείχε πάντοτε, και παρέχει ιδίως στην εποχή μας, το μέτρο και τον σκοπό της πολιτικής πράξης. Μεταφράζουμε πολιτικά την αγάπη, σημαίνει, απλούστατα, ότι χτίζουμε και στελεχώνουμε επαρκώς νοσοκομεία και σχολεία, και ότι αντιστρατευόμαστε τον ρατσισμό, τον εθνικισμό και τον πόλεμο· ότι το κράτος πρόνοιας προστατεύει  και φροντίζει τον άρρωστο και τον αδύναμο. Πολιτική αγάπη είναι να μην περιφρονούνται ως «σκουπίδια» οι ξένοι και οι φτωχοί. Είναι, επίσης, να μπορεί ο εργαζόμενος άνθρωπος να ζήσει με αξιοπρέπεια. Από αυτές ακριβώς τις μορφές της αγάπης οφείλει να εμπνέεται σήμερα η πολιτική, και η κατεξοχήν μοντέρνα έκφρασή της, δηλαδή η δημοκρατία. Χωρίς αυτές τις μορφές το πολίτευμα  αυτό μετατρέπεται στο άδειο κέλυφος μιας τυπικής διαδικασίας που χάνει το ηθικό περιεχόμενο και τους σκοπούς της.

Για να στηρίξει το επιχείρημά του ο Ζουμπουλάκης καλεί σε έναν στοχαστικό διάλογο δέκα από τους μεγαλύτερους συγγραφείς της εποχής μας: φιλοσόφους όπως ο Ζακ Μαριταίν, η Σιμόν Βέιλ, ο Χανς Γιόνας και ο Πωλ Ρικαίρ, ιστορικούς του ναζισμού, όπως ο Σαούλ Φρηντλαίντερ, διανοούμενους που έζησαν και σκέφτηκαν μέσα στο καμίνι της εποχής τους, όπως ο Τζορτζ Οργουελ και ο Τόνυ Τζαντ, πολιτικούς όπως ο Βάτσλαβ Χάβελ ή απλώς σκεπτόμενους ανθρώπους που πήραν στα σοβαρά, μέσα στις πιο σκληρές δοκιμασίες, τη χριστιανική εντολή της αγάπης, όπως η Εττυ Χίλλεσουμ, και θυσίασαν την καριέρα τους και τη ζωή τους για να την κάνουν πράξη, όπως ο θεολόγος Αλβέρτος Σβάιτσερ. Αυτό που συνδέει αυτούς τους φαινομενικά ετερόκλητους στοχαστές είναι η προσήλωσή τους στη δημοκρατική κοινωνία. Στο σημείο αυτό πρέπει να επισημάνουμε ότι για πολλούς από αυτούς, ιδίως όσους είναι άγνωστοι στην Ελλάδα, όπως ο Μαριταίν και η Χίλλεσουμ, ή σχεδόν άγνωστοι, όπως η Βέιλ, ο Ρικαίρ και ο Σβάιτσερ, το βιβλίο του Ζουμπουλάκη αποτελεί μια εξαίρετη όσο και κατατοπιστική εισαγωγή στο έργο τους. Ας αναφέρω μονάχα ότι το κείμενό του για τον Ρικαίρ, «Πώς σκέφτεται ο Ρικαίρ τη Βίβλο;» (σ. 111-129), είναι ένα σπουδαίο μάθημα ερμηνευτικής της Βίβλου.

Η ανάδειξη αυτή της αγάπης και του ελέους σε μείζονες έννοιες περιγραφής του νεωτερικού κόσμου και των θεσμών του είναι μια ιδέα που ο συγγραφέας έχει προτείνει και σε προηγούμενά βιβλία του. Τα θεμέλια των δημοκρατικών θεσμών, αλλά και του ίδιου του ατομοκεντρικού ήθους, ορθώς νοούμενου, κρύβονται συχνά εκεί που δεν φανταζόμαστε. Στο Μυθιστορηματικό αναγνωστήριο, το αμέσως προηγούμενο βιβλίο του, ο Ζουμπουλάκης βλέπει αυτά τα θεμέλια –που δεν είναι, όπως είπαμε, άλλα από την αγάπη και το έλεος– να αναδύονται μέσα από τη σχέση των ανθρώπων με τη χριστιανική πίστη και την Εκκλησία, είτε με τον τρόπο (α) της προσχώρησης στην αγάπη ή και, ενίοτε, την πίστη, είτε με τον τρόπο (β) της καταγγελίας της εξουσίας του χρήματος και της ισχύος, που σαν δαιμονικές δυνάμεις καταδυναστεύουν και τον εκκλησιαστικό θεσμό. Τον τελευταίο αυτό τρόπο επέλεξε ο Χάινριχ Μπελ, ο οποίος, στηλιτεύοντας τη συμπόρευση της Καθολικής Εκκλησίας με το ναζιστικό καθεστώς στη Γερμανία, θα αναγνωρίζει, «με αλάνθαστο κριτήριο», σε όλη τη ζωή του:

τους ναζήδες που έγιναν στυλοβάτες της μεταπολεμικής γερμανικής Δημοκρατίας, τους υποκριτές που κάνουν κηρύγματα για αξίες και καθήκον, τους χριστιανούς που μιλάνε για τη μεταφυσική με το πούρο στο στόμα, σαν να μιλάνε για το χρηματιστήριο (5).

Διαφορετικά από τον Μπελ, τον τρόπο (α) της εσωτερικής προσχώρησης στην αγάπη διάλεξε με τη ζωή της η Εβραία Εττυ (Εσθήρ) Χίλλεσουμ. Η Εττυ Χίλλεσουμ που γεννήθηκε στις 15 Οκτωβρίου 1914 του 1944 στο Μίντελμπουρχ της Ολλανδίας, πέθανε στο Αουσβιτς, στις 30 Νοεμβρίου 1943. Η Χίλλεσουμ είναι μια συγγραφέας της «εσωτερικής ζωής». Σύμφωνα με τον Τσαρλς Ταίυλορ, ο Αυγουστίνος είναι ο κατεξοχήν στοχαστής της εσωτερικής ζωής», αυτός που αναζητά τον Θεό στη «μυχιότητα της παρουσίας στον εαυτό» (6), μέσα στην οποία Εκείνος αποκαλύπτεται ως «βαθύτερος από ό,τι πιο βαθύ έχω μέσα μου, και υψηλότερος από ό,τι πιο υψηλό έχω μέσα μου [interior intimo meo et superior summon meo]» (7). Η Χίλλεσουμ θα συμφωνούσε σίγουρα με την παρατήρηση αυτή, με τη διαφορά ότι εκείνη μπόρεσε να σκεφτεί έτσι τον Θεό μέσα στις συνθήκες δίωξης εξαιτίας της ναζιστικής βίας και τρομοκρατίας(!):

Ετσι αισθάνομαι εδώ και τώρα και πιστεύω πως έτσι θα αισθάνομαι, πως βρίσκομαι στα χέρια του Θεού, και σε έναν μήνα, είτε βρίσκομαι σε κάποιο δωμάτιο στην εβραϊκή συνοικία είτε σε κάποιο στρατόπεδο υπό τη φρούρηση των SS. Ισως με τσακίσουν σωματικά, αλλά αυτό θα είναι όλο. Και μπορεί να υποστώ κακουχίες που δεν μπορώ να φανταστώ, αλλά όλα αυτά δεν θα είναι τίποτα σπουδαίο σε σύγκριση με την τεράστια εμπιστοσύνη μου στον Θεό και στις εσωτερικές μου δυνάμεις (ΗΑΠ, 160).

Η εσωτερική αυτή σχέση με τον Θεό την οδηγεί, μάλιστα, να κάνει και ένα βήμα παραπέρα από τον Αυγουστίνο, να προσχωρήσει δηλαδή, αναμένοντας τη μεταγωγή της στο Αουσβιτς, στη στάση της αγάπης για τους εχθρούς, που είναι η στάση του ίδιου του Χριστού. Γράφει ο Ζουμπουλάκης:

Η Χίλλεσουμ πιστεύει πράγματι ότι αυτή η εποχή του πολέμου και των στρατοπέδων συγκέντρωσης είναι ακριβώς η εποχή για να εφαρμόσει την εντολή για την αγάπη των εχθρών. Αυτός ο δύσβατος ευαγγελικός δρόμος, που στο τέλος του βρίσκεται πάντα ο σταυρός, θα γίνει ο δικός της δρόμος (ΗΑΠ, 163).

Αν όμως ο Ζουμπουλάκης συνδέει, και στο βιβλίο αυτό, την προσευχή με την πράξη, –«η προσευχή και η πράξη αγάπης είναι ο τρόπος ζωής όσων αποφασίζουν να ζήσουν μια ζωή πορευόμενοι επί τα ίχνη του Ιησού», (ΜΑ, 48)–  αφού η αγάπη πρέπει να καταλήγει στα έργα, και άρα και στην πολιτική, το ερώτημα που ο συγγραφέας δεν αποφεύγει, όπως κάθε αληθινός συγγραφέας που δεν μασάει τα λόγια του, είναι το για ποιους, κατά προτεραιότητα, προσευχόμαστε και υπέρ ποιων, πρωτίστως, πράττουμε. Από αυτή την άποψη, το κείμενό του για τη Βέιλ, «Η βουβή κραυγή των σκλάβων και η μωρία της αγάπης» κατέχει στρατηγική θέση στο εγχείρημά του (8).

Στο βιβλίο αυτό, Το πρόσωπο και το ιερό, η Βέιλ προβαίνει σε μια ασυνήθιστη, για χριστιανό στοχαστή, επίθεση στην ιδέα του προσώπου, νοούμενου ως ανάπτυξη της προσωπικότητας και των ικανοτήτων του, επειδή οι «ικανότητες» αυτές, δεν είναι, για τη Βέιλ, φυσικά ταλέντα, αλλά προνόμια. Ασκώντας κριτική στην ιδέα του προσώπου, επιτίθεται στην έννοια του φυσικού δικαίου του Ζ. Μαριταίν (9) και στον περσοναλισμό του Εμ. Μουνιέ (10). Πράγματι, η Βέιλ θεωρεί ότι «το πρόσωπο δεν αναπτύσσεται παρά μόνο όταν το φουσκώνει το κοινωνικό κύρος» και, έτι περαιτέρω, ότι «η ανάπτυξή του είναι κοινωνικό προνόμιο» (ΠΙ, 27). Αυτό που για τη Βέιλ είναι ιερό στον άνθρωπο δεν είναι το πρόσωπο, αλλά το απρόσωπο καλό. Είναι, λέει η Βέιλ, το παιδικό μέρος της ψυχής που προσδοκά πάντα το καλό, το «κομμάτι της καρδιάς που κραυγάζει ενάντια στο κακό» (ΠΙ, 11), που διαμαρτύρεται «γιατί μου κάνεις –ή γιατί μου γίνεται– κακό;». Η Βέιλ μας ζητά, πρώτα από όλα, να ακούσουμε και να ενωτιστούμε αυτόν τον υπόκωφο και αλάλητο στεναγμό των δυστυχισμένων, να τους πλησιάσουμε και να τους συμμεριστούμε. Ωστόσο, διερμηνεύοντας τη σκέψη της Βείλ, ο Ζουμπουλάκης επισημαίνει ότι η δυστυχία είναι, στον κόσμο μας, αποκρουστική και γελοία και γι’ αυτό όλοι οι άνθρωποι περιφρονούν και αποστρέφονται τους δυστυχισμένους. Τους αποστρέφονται όλοι «εκτός από εκείνους που την ψυχή τους την έχει κατοικήσει ο Χριστός». «Το έλεος για τους δυστυχισμένους είναι το θαύμα των θαυμάτων (ΗΑΠ, 66). Ας σημειωθεί, επίσης, ότι ο συγγραφέας συζητά εκτενώς την κριτική που ασκεί η Βέιλ στα δικαιώματα και μας προτείνει έναν τρόπο να κατανοήσουμε αυτήν την κριτική, χωρίς ωστόσο να παραιτηθούμε από την υπεράσπισή τους. Συχνά οι πλούσιοι ρητορεύουν ανέξοδα για τα δικαιώματα των φτωχών και των κατατρεγμένων. Η κριτική της Βέιλ στα δικαιώματα δεν έχει, ωστόσο, καμία σχέση με του Π. Κονδύλη: η σκέψη της είναι ηθική. Αυτό σημαίνει ότι η κριτική αυτή μπορεί, όπως υποστηρίζει και ο Ζουμπουλάκης, να μας οδηγήσει σε μια πιο γνήσια και λιγότερο υποκριτική υπεράσπιση των δικαιωμάτων:

Να μιλάς στον άνθρωπο που ψάχνει στα σκουπίδια να βρει κάτι να φάει για το ιερό δικαίωμά του να επιλέγει την εργασία του σημαίνει ότι σου λείπει η αιδώς. Ποιο είναι το πρόσωπο και τα δικαιώματα των κρατουμένων στο Άουσβιτς ή στο Γκουλάγκ; Τι νόημα έχει το δικαίωμα στην ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας για τα εκατομμύρια ανθρώπων που πάσχουν από αλτσχάιμερ; Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, και σε πλήθος άλλες, χρειάζεται εκείνη η προσοχή, για την οποία μιλάει η Βέιλ, που δεν είναι κάτι διαφορετικό από την αγάπη, για να μπορέσεις να ακούσεις έναν μικρό απόηχο από τη βουβή κραυγή τους (ΗΑΠ, 73).

Σε μια εποχή που στη σκέψη των περισσοτέρων κυριαρχεί η λατρεία του εφικτού και του χρήσιμου, ο συγγραφέας μας μαθαίνει να εκτιμάμε το ηθικά ανέφικτο και το αδύνατο, και να το σκεφτόμαστε ως προϋπόθεση και όρο για την ανθρωπιά μας. Η σκέψη της Βέιλ, μας λέει ο Ζουμπουλάκης, είναι, όπως και πολλών άλλων, μια σκέψη του αδύνατου, «εξ ορισμού δηλαδή μη εφαρμόσιμη». Χωρίς τους στοχαστές αυτούς, όμως, που σκέφτηκαν πέρα από τα όρια του εφικτού, θα επαναπαυόμασταν απλώς στο υπαρκτό και το νομικά ισχύον:

Αν μείνουμε, […] μόνο στα όρια του νόμου, τότε ο δρόμος προς την απανθρωπιά είναι ορθάνοιχτος και μάλιστα με ήσυχη συνείδηση (ΗΑΠ, ό.π.).

Θεωρώ, τέλος, εντελώς ξεχωριστό τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται η Βέιλ την πατρίδα και τον πατριωτισμό. Στο Ρίζωμα που γράφεται στο Λονδίνο όπου έζησε τους τελευταίους εννιά μήνες της ζωής της, η Βέιλ γράφει ότι ο λαός, που διαθέτει τη «γνώση της πραγματικότητας της δυστυχίας», «δεν μπορεί να αισθάνεται ότι είναι σπίτι του μέσα σε έναν πατριωτισμό βασισμένο στην αλαζονεία και τη λάμψη της δόξας. Είναι τόσο ξένος όσο και στα σαλόνια των Βερσαλλιών, που είναι μια έκφραση αυτού του πατριωτισμού» (ΗΑΠ, 85). Η Βέιλ, αναζητά, αντίθετα, μια άλλη ιδέα της πατρίδας ως κάτι «πολύ εύθραυστο, εκτεθειμένο στη δυστυχία, που πρέπει να το αγαπάμε και να το διαφυλάσσουμε» (ΗΑΠ, 85) (11). Για να κατανοήσουμε έτσι την ιδέα της πατρίδας, δηλαδή μακριά από κάθε μιλιταρισμό και εθνικισμό, χρειαζόμαστε το πνεύμα της παραίτησης από τη δύναμη, σχολιάζει ο Ζουμπουλάκης, δηλαδή, τελικά, το πνεύμα της αγάπης:

Αυτό το πνεύμα της υπερφυσικής αγάπης [σ.σ.: η Βέιλ λέει «surnaturelle»] μπορεί να μας χαρίσει να νιώσουμε την πατρίδα σπίτι μας, εστία, Heimat. Ο νέος πατριωτισμός που προτείνει η Βέιλ αποσυσχετίζει πλήρως την πατρίδα από το Κράτος και προστατεύει την ύπαρξη ενός χώρου ζωής, όπου ο καθένας θα νιώθει σπίτι του (ΗΑΠ, 86).

Από όσα έχουν ειπωθεί μέχρι τώρα, πρέπει να έχει γίνει φανερό ότι ο χριστιανισμός του Ζουμπουλάκη είναι ο χριστιανισμός της «Επί του όρους ομιλίας» (12), δηλαδή ένας χριστιανισμός πολιτικά και κοινωνικά ζωντανός, που δίνει τον αγώνα του καλού τόσο στο πεδίο της ψυχής όσο και σε εκείνο της κοινωνίας. H σωτηρία της ψυχής μου εξαρτάται από το πόσο ενδιαφέρθηκα για τη μοίρα του φτωχού και του δυστυχισμένου. Αν το Ευαγγέλιο δεν μεταφράζεται στην κοινωνία και την πολιτική, αν δεν οδηγεί τους ανθρώπους σε μυριάδες καθημερινές πράξεις αγάπης και αληθινού ελέους, ο χριστιανισμός απονεκρώνεται και πεθαίνει. Με αυτήν την έννοια ο χριστιανισμός – και γενικότερα η θρησκεία– μπορεί να υποβαστάζει τα θεμέλια της δημοκρατίας. Ο αγώνας όμως αυτός εναντίον του κακού, του ρατσισμού, του φασισμού, του εθνικισμού, και των κοινωνικών ανισοτήτων δεν μπορεί να διεξάγεται, για όσους θέλουν να πορευτούν επί τα ίχνη του Ιησού, με μέσο τη βία.

Εδώ η αγάπη διαχωρίζεται τόσο από τον θρησκευτικό φονταμενταλισμό όσο και από τον επαναστατικό εξτρεμισμό. Το πνεύμα της δικαιοσύνης, που για τη Βέιλ είναι «το ανώτερο και τελειότερο άνθος της μωρίας της αγάπης» (13), δεν πρέπει να οδηγεί στη σκληροκαρδία, τον σταλινισμό και τον πολιτικό φανατισμό. Η δικαιοσύνη πρέπει να συμπορεύεται με την αγάπη. Αυτή ακριβώς η διαλεκτική αγάπης και δικαιοσύνης (Ρικαίρ), της δικαιοσύνης που καθοδηγείται και εμπνέεται από το πνεύμα της αγάπης, είναι και ο βαθύτερος και ανώτερος σκοπός της δημοκρατίας, η καθαυτό εκπλήρωσή του δημοκρατικού ιδανικού: «Το ιδεώδες της κοινής ζωής που ονομάζεται δημοκρατία, λέει ο Μαριταίν, έχει ευαγγελική έμπνευση και δεν είναι δυνατόν να υπάρξει χωρίς αυτή» (14). Πράγματι, σε ένα βιβλίο με τίτλο Χριστιανισμός και δημοκρατία που κυκλοφορεί το 1943, μέσα στην καρδιά του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Μαριταίν μιλά για μια «συμφιλίωση» ανάμεσα στη χριστιανική και τη δημοκρατική έμπνευση. Στη γλώσσα του Ζουμπουλάκη αυτό σημαίνει ότι:

Ο Μαριταίν είναι ξένος προς κάθε διαδικασιακή αντίληψη της δημοκρατίας, μια δημοκρατίας χωρίς ηθικό περιεχόμενο. Το ηθικό αυτό περιεχόμενο πηγάζει από το Ευαγγέλιο, από την αναπαλλοτρίωτη αξία του ανθρώπινου προσώπου ως εικόνας Θεού –εδώ βρίσκεται το θεμέλιο της ελευθερίας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων– και από την αγάπη για τον πλησίον (ΗΑΠ, 32)

Ή απλούστερα:

H μέριμνα για τον άλλο είναι χριστιανική ιδέα, όπως και η αγάπη και η ευθύνη, και πιστεύω πολύ απλά ότι δεν υπάρχει δημοκρατία χωρίς αγάπη (ΗΑΠ, 44).

Υποσημειώσεις:

(1) Στο εξής θα το παραθέτουμε μέσα στο κείμενο απλώς ως ΗΑΠ, ακολουθούμενο από τον αριθμό σελίδας εντός παρενθέσεως.

(2) Θουκυδίδης, Ιστορία, μετάφραση και επιμέλεια Νίκος Σκουτερόπουλος, Πόλις 2013, Ε 105, σ. 785.

(3) «Δίκαιον είναι το της καθεστηκυίας αρχής συμφέρον», Πλάτων, Πολιτεία, Βιβλίο Α 338c.

(4) Βλ., εδώ, Marcel Gauchet, Η άνοδος της δημοκρατίας: η επανάσταση των νεότερων χρόνων, η κρίση του φιλελευθερισμού (1880-1914), τόμ. 1, μτφρ. Αλέξανδρος Κιουπκιολής, Πόλις 2009.

(5) Σταύρος Ζουμπουλάκης, Μυθιστορηματικό αναγνωστήριο, Πόλις 2021, σ. 45. Στο εξής θα παραθέτουμε αυτό το βιβλίο απλώς ως ΜΑ ακολουθούμενο από τον αριθμό της σελίδας. Ο συγγραφέας παραπέμπει στο Χάινριχ Μπελ, Οι απόψεις ενός κλόουν, μτφρ. Τζένη Μαστοράκη, Γράμματα, 1986, σ. 89 και 92.

(6) Τσαρλς Ταίυλορ, Πηγές του εαυτού, μτφρ. Ξενοφών Κομνηνός, Ίνδικτος 2007, σ. 224. Τροποποιώ ελαφρά τη μετάφραση.

(7) Άγιος Αυγουστίνος, Εξομολογήσεις, ΙΙΙ. 6. 11, μτφρ. Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, Πατάκης 1997.

(8)Το εξαίρετο αυτό κείμενο τίθεται ως επίμετρο στο βιβλίο: Simone Weil, To πρόσωπο και το ιερό, μετάφραση-επίμετρο Σταύρος Ζουμπουλάκης, Πόλις, 2018, σ. 53-77. Στο εξής θα το παραθέτουμε ως ΠΙ ακολουθούμενο από τον αριθμό της σελίδας.

(9) Jacques Maritain, Les droits de l’homme et la loi naturelle, Éditions de la maison française, Νέα Υόρκη, 1942.

(10) Emmanuel Mounier, Écrits sur le personnalisme, Points/essais, 2000.

(11) Τα παραθέματα αυτά της Βέιλ προέρχονται από το βιβλίο της Ανάγκη για ρίζες, μτφρ. Μαρία Μαλαφέκα, Κέδρος, Αθήνα 2014, σ. 178, μετάφραση τροποποιημένη.

(12) Τον χαρακτηρισμό αυτό χρησιμοποιεί ο ίδιος ο Ζουμπουλάκης για τον Μπελ στο Μυθιστορηματικό αναγνωστήριο, ό.π., σ. 47.

(13) Η φράση της Βέιλ είναι από τα Écrits de Londres, Gallimard/Espoir, Παρίσι 1957, σ. 50

(14) Βλ. Jacques Maritain, Χριστιανισμός και Δημοκρατία, μτφρ., Η. Π. Δημητρά, εκδ. Κ. Κακουλίδη, Αθήνα, [1950;], σ. 25.

Ο Μιχάλης Πάγκαλος διδάσκει φιλοσοφία στο ΕΚΠΑ και διευθύνει το περιοδικό Aνθρωπος