Φρίντριχ Ντίρενματ

Εγραφα πριν 50 χρόνια πως «ο Ντίρενματ είναι ο τελευταίος καρτεσιανός του θεάτρου της σύγχρονης Ευρώπης. Εχει το κουράγιο ακόμα να πιστεύει και να εμπιστεύεται τη λογική μας».

Το έργο του «Ρωμύλος ο Μέγας» ανέβηκε στο Θέατρο Αυλαία το 1973 σε σκηνοθεσία της Μαίρης Βοσταντζή και βασικούς πρωταγωνιστές τον Αλέκο Πέτσο και τον Γιάννη Κάσδαγλη. Εγραφα τότε στην κριτική μου στο «ΒΗΜΑ»: «Ο “Ρωμύλος ο Μέγας” είναι ένα επικίνδυνο έργο, ακριβώς γιατί είναι ένα έξυπνο κατασκεύασμα, αριστοτεχνικό παιχνίδι αντιδιαλεκτικό. Να κερδίζεις το κοινό και ιδιαίτερα τους αστούς, κολακεύοντάς τους τον εγωκεντρισμό, είναι πράξη που σε εκθέτει ανεπανόρθωτα. Ο Ντίρενματ αποπειράται να απομυθοποιήσει την ιστορία και μυθοποιεί το άτομο.

Η ιστορία παριστάνεται στο έργο του σαν μια ηλίθια διαδικασία, μια τυφλή πορεία του μαζικού ανθρώπου προς την καταστροφή. Η Ρώμη που χάνεται και η Γερμανία που γεννιέται ακολουθούν μια μοιραία τροχιά, πέρα από κάθε νομοτέλεια, έξω από κάθε λογική. Μόνο κάποια προνομιούχα πλάσματα (ο Ρωμύλος και ο Οδόακρος) συνειδητοποιούν τη φορά των πραγμάτων και αποφασίζουν να σταματήσουν την ιστορία, να τη μεταβάλουν και να τη στρέψουν, έστω όσο ζουν, προς την κατεύθυνση που επέλεξαν.

Το δόλωμα

Φυσικά, αυτή η κατεύθυνση είναι και το επικίνδυνο δόλωμα που ρίχνει ο συγγραφέας στον ανυποψίαστο και ανιστόρητο θεατή. Η ειρήνη, η ομόνοια, η συνύπαρξη και άλλα τέτοια ηχηρά παρόμοια είναι κενά περιεχομένου, όταν ηχούν μόνο ως ονόματα. Ωστε λοιπόν αρκεί και μόνο να το αποφασίσει ο οξυδερκής και ο μοναδικός και η ιστορία θα καταρρεύσει, θα στρέψει τον ρουν της προς τα πίσω; Η πορεία της είναι θέμα προσωπικών αποφάσεων και οι διαδικασίες της εξαρτώνται από τις ατομικές συνειδήσεις; Λες και οι ατομικές συνειδήσεις διαμορφώθηκαν ερήμην της ιστορίας και άλλο πράγμα είναι η ιστορία και άλλο η ιδεολογία των ανθρώπων που την προωθούν.

Ο Ρωμύλος, ο έσχατος ρωμαίος αυτοκράτορας κατά Ντίρενματ, εγκαίρως είχε διαβλέψει την κατάρρευση του “ιμπέριουμ” και αναλαμβάνει να γίνει ο δήμιός του. Αρνείται να κυβερνά, τρέφει κοτόπουλα, με την ολιγωρία του εξασθενίζει το ηθικό του στρατού, βοηθάει στην ήττα, συντομεύει το αναπόφευκτο τέλος της αμαρτωλής του χώρας. Ασκεί μιαν ωφέλιμη προδοσία. Γύρω του κυκλοφορούν ηλίθιοι αξιωματούχοι, φιλόδοξες δέσποινες, μεγαλοφάνταστοι στρατηλάτες και δημόσιοι απατεώνες. Ο Ρωμύλος είναι ο συνειδητός παλιάτσος σε αυτή την κωμωδία. Το κοινό είναι εύκολο να παρασυρθεί σε αυτή την αντιδιαλεκτική παγίδα. Το κοινό είναι πάντα με το μέρος του “έξυπνου” και συνωμοτεί μαζί του.

Ο Ντίρενματ δεν φαίνεται στα 1949 που έγραψε το έργο, νέος ακόμη και απληροφόρητος, να είχε μάθει καλά το μάθημα του Μπρεχτ. Φαίνεται να συγχέει δύο βασικές ιδέες της μπρεχτικής μεθόδου. Ο Μπρεχτ πιστεύει πως ο άνθρωπος θα αλλάξει, αν αλλάξει ο κόσμος και πως  για να αλλάξει ο κόσμος πρέπει να αλλάξουν οι παραγωγικές σχέσεις από τη μία, και από την άλλη πιστεύει πως στην προσπάθεια να αλλάξει ο κόσμος επιτρέπεται να χρησιμοποιήσεις προσωρινά, για να τον αποκοιμίσεις έστω, τα μέσα του. Αυτή τη θέση του την απέρριψε στη δεύτερη επεξεργασία του “Γαλιλαίου”, αλλά τη δέχεται στις “Ιστορίες του κ. Κόινερ”.

Ο Ντίρενματ συγχέει την ιστορική αλλαγή με μια φάση της ιστορικής πορείας από τη μια και από την άλλη περιμένει την αλλαγή, όπως αυτός την εννοεί, από την ίδια την τάξη που πραγματοποιεί την ιστορία. Ο Ρωμύλος μπορεί να είναι προδότης της τάξεώς του, δεν μπορεί όμως να αντιπροσωπεύει την αλλαγή. Αυτό είναι τόσο διαλεκτικό, όσο ήταν και η μεταμφίεση της απόλυτης δεσποτείας σε φωτισμένη. Είναι εύκολο να σαρκάζει κανείς με την ιστορία, αλλά είναι δύσκολο η σάτιρα να αποκαλύπτει τους μηχανισμούς της και να κάνει δυνατή ή επιθυμητή τη μεταβολή της. Ο Ντίρενματ οραματίζεται ένα “status quo” επί των ελπίδων της ανθρωπότητας. Περιγράφει μια καλβινική χαρισματική ιστορία».

«Ο Συνεργός»

Το 1974 το Θέατρο Σάτιρας των Βασίλη Διαμαντόπουλου και Γιώργου Μιχαλακόπουλου παρουσιάζει τον «Συνεργό» του Ελβετού Ντίρενματ. Σημείωνα στο κριτικό μου άρθρο: «Το τελευταίο έργο του, ο “Συνεργός”, είναι το τελειότερο δείγμα της μεθόδου του Ντίρενματ. Λειτουργεί ως ελβετικό ρολόι ακριβείας χωρίς κουρδιστήρι, κουρδίζεται αυτομάτως και μόνο του. Ο Ντίρενματ έχει ανακαλύψει το θεατρικό αεικίνητο. Το έργο αρχίζει τη δωδεκάτη νυκτερινή και τελειώνει ένα εικοσιτετράωρο αργότερα. Αρχίζει, όπως τελειώνει. Για να ξαναρχίσει αιωνίως. Οι ήρωες είναι όπως οι ώρες. Η μία τρώει την άλλη. Ο Ντίρενματ, όπως ο ωρολογιακός χρόνος, έχει κατασκευάσει ένα αυθαίρετο, βολικό μέτρο. Ερήμην του Χρόνου. Η προσπάθειά του να δώσει επάγγελμα και τάξη στους ήρωές του μένει χωρίς αποτέλεσμα. Η μηχανή του λειτουργεί σε όποια εποχή. Αν αλλάξουμε τόπο, χρόνο και επαγγέλματα στους ήρωές του, αν τους μετατοπίσουμε στον Μεσαίωνα, στη Ρώμη ή στη Βαβυλωνία, θα λειτουργήσουν κατά τον ίδιο τρόπο. Αρα, όλη τάχα η προβληματική του γύρω από τον καπιταλισμό είναι πλαστή. Γιατί ο συγγραφέας είναι η αντιδιαλεκτικότερη φυσιογνωμία του σύγχρονου θεάτρου. Η δράση των ηρώων του κινείται σε ένα ιστορικό κενό. Παρόλη την επιθυμία του να “μπρεχτίσει”, ο “Συνεργός” αποκάλυψε την πρόθεσή του. Μας φανερώθηκε ένας κυνικός σαδιστής που αρέσκεται να βγάζει τα ψάρια έξω από τη γυάλα, παρατηρώντας τα να σπαράζουν επιθανάτια. Επειδή είναι θεατράνθρωπος και μάστορας, γι’ αυτό είναι και επικίνδυνος. Εισάγει με τέχνη στο θέατρο τη μεταφυσική του κακού. Παπαδοπαίδι, όπως ο Μπέργκμαν, βρίσκεται στους αντίποδες εκείνου. Εκείνος αναζητεί την ουσία πίσω από τον σπασμένο καθρέφτη, ο Ελβετός διασκεδάζει με τον κατακερματισμό του προσώπου μας πάνω στα κομμάτια του. Εκείνος κυνηγά τον παλιό μύθο, αυτός παρουσιάζει τον μύθο ως αδιέξοδο».