Κινδυνεύει η δημοκρατία στην Ευρώπη;

Η άνοδος των ακροδεξιών κομμάτων στην Ευρώπη είναι ραγδαία τα τελευταία χρόνια. Στην Ιταλία ήδη κυβερνά η Τζόρτζια Μελόνι που είναι πρόεδρος του ακροδεξιού κόμματος FdI (Αδέλφια της Ιταλίας), ενώ αυξάνεται η δύναμη κομμάτων με τον ίδιο προσανατολισμό όπως η AfD (Εναλλακτική για τη Γερμανία) υπό την Αλίς Βάιντελ και το κόμμα RN (Εθνική Συσπείρωση) υπό τη Μαρίν Λεπέν. Γεγονός είναι, επίσης, ότι στην Πολωνία και στην Ουγγαρία επικρατούν αυταρχικές κυβερνήσεις που συγκαταλέγονται στη Δεξιά. Σε σχεδόν 4/5 του πληθυσμού της ΕΕ υπάρχουν ακροδεξιά κόμματα με ποσοστά άνω του 20%. Η Ελλάδα – όπου τα κόμματα της Ακρας Δεξιάς έχουν επιτύχει ελάχιστα ποσοστά τα τελευταία χρόνια – είναι μέσα στις εξαιρέσεις.

Τίθεται εύλογα το ζήτημα του αν η στροφή προς ακροδεξιά πολιτικά σχήματα που παρατηρείται στην Ευρώπη αποτελεί απειλή για τη δημοκρατία. Ορισμένοι πιστεύουν ότι μια τέτοια απειλή πράγματι υφίσταται, θεωρώντας ότι η Δεξιά είναι μια ενιαία και ομοιόμορφη οντότητα της οποίας το άκρο είναι ένα επίφοβο στοιχείο που απειλεί τους δημοκρατικούς θεσμούς. Το σύνολο των πολιτικών σχημάτων με «δεξιά» ετικέτα και ατζέντα είναι για αυτούς μια ενιαία «αντιδραστική μάζα» – με διαφοροποιήσεις μεταξύ τους ως προς τον βαθμό αντιδραστικότητας. Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη η «Ακρα Δεξιά» είναι χαρακτηρισμός υπερσυντηρητικού κόμματος, το απώτερο όριο του οποίου είναι ο φασισμός. Δηλαδή, πιστεύουν ότι ο φασισμός είναι μια απλή απόχρωση της συντηρητικής Δεξιάς – ότι η διαφορά ανάμεσα στον συντηρητικό και τον φασίστα είναι «ποσοτική» και ότι, επομένως, ένα κόμμα που αυτοπροσδιορίζεται ως δεξιό ανήκει στον ίδιο πολιτικό χώρο με τον φασισμό – δηλαδή, ένα ολοκληρωτικό σύστημα διακυβέρνησης με σύμβολα και ιδέες που ανήκουν στη δεξιά πολιτική παράδοση.

Ομως δεν κινδυνεύει η Ευρώπη σήμερα από μια φασιστική εκτροπή. Ο φασισμός όμως εξακολουθεί να στοιχειώνει το φαντασιακό των ιδεολογικών εκφραστών της επαναστατικής και της ριζοσπαστικής Αριστεράς – όπως είναι αυτοί της antifa σε πολλές χώρες της Δύσης. Για αυτούς ο φασισμός είναι η ενσάρκωση του Κακού και πρέπει να εκριζωθεί από τον κόσμο. Εξού η λιτανική καταγγελία του φασισμού και η παρουσίαση της Δεξιάς ως απειλής φασισμού εκ μέρους τους.

Το ανησυχητικό στοιχείο με την αύξηση της δύναμης των δεξιών και/ή ακροδεξιών κομμάτων δεν είναι ο κίνδυνος επιβολής του φασισμού, αλλά οι δυσλειτουργίες που προκαλούν στους δημοκρατικούς θεσμούς, οι παραβιάσεις δικαιωμάτων μειονοτήτων, η τροχοπέδη που μπορούν να θέσουν σε πολιτικές που ακολουθεί η ΕΕ σε τρέχοντα θέματα όπως είναι ο πόλεμος στην Ουκρανία, η εισροή μεταναστευτικών κυμάτων και η κλιματική αλλαγή.

Τα χαρακτηρισμένα ως εξτρεμιστικά κόμματα αποτελούν ανησυχητικό φαινόμενο, όχι – επαναλαμβάνω – ως προάγγελοι φασιστικής εκτροπής, αλλά διότι υπονομεύουν την ποιότητα της δημοκρατίας, αρνούνται ή αποφεύγουν τη λογοδοσία και εκτρέφουν δημαγωγικές τάσεις και απαιτήσεις. Το κοινό τους στοιχείο είναι το λαϊκιστικό: εμφανίζονται ως υπερασπιστές του «λαού» έναντι της ελίτ. Το να αντιμετωπίζονται τα κόμματα αυτά ως «μίασμα» κατατείνει στον αποκλεισμό τους από διάλογο, σε μια προσπάθεια δημιουργίας «υγειονομικής ζώνης» των δημοκρατικών πολιτικών δυνάμεων. Αυτή η πολιτική είναι εφικτή όταν τα αποκλειόμενα κόμματα είναι μικρά. Αυτό δεν ισχύει πια στην Ευρώπη. Αντί αποκλεισμού, καλύτερο είναι η απευθείας αντιπαράθεση μαζί τους, η πρόκληση σε δημόσια συζήτηση· ή ακόμα να τους ζητηθεί τι λύσεις να προτείνουν σε συγκεκριμένα τρέχοντα προβλήματα – τι θα έκαναν αν είχαν την ευθύνη διακυβέρνησης. Θα μπορούσαν να εμφανιστούν το ίδιο ριζοσπάστες και εξτρεμιστές; Μάλλον όχι.