Υπό την επήρεια του «Εξορκιστή»

Αν και πολλές ταινίες τρόμου που γυρίστηκαν κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1970 αντιμετώπιζαν με διάφορους τρόπους την εισβολή των δαιμόνων στην ανθρώπινη ψυχή, ο «Εξορκιστής» του Γουίλιαμ Φρίντκιν, που πέθανε πριν από λίγο καιρό, ήταν η πιο τρομακτική από όλες και παραμένει το απόλυτο shocker εκείνης της δεκαετίας. Ηταν επίσης η πιο επιτυχημένη εισπρακτικά ταινία αυτού του είδους, και μάλιστα, για ένα μεγάλο διάστημα βρισκόταν στη λίστα των πιο εμπορικών ταινιών του κινηματογράφου. Είχε προταθεί για 10 Οσκαρ, συμπεριλαμβανομένου του καλύτερης ταινίας και απέσπασε δύο: διασκευασμένου σεναρίου και ήχου.

Το φρικιαστικό θέαμα της κατοχής από τον Σατανά της ψυχής της Ρίγκαν ΜακΝιλ (Λίντα Μπλερ) και η απεγνωσμένη προσπάθεια εξορκισμού της από τον ιερέα στον οποίο απευθύνθηκε η μητέρα της (Μαξ Φον Σίνοφ, Ελεν Μπέρστιν) επηρέασε αρνητικά πολλούς θεατές που διαπίστωσαν ότι κυριολεκτικά δεν είχαν το στομάχι για να παρακολουθήσουν την ταινία. Ενώ οι αναφορές για λιποθυμίες και μαζικές υστερίες στην πρεμιέρα του «Εξορκιστή» διακρίνονταν από δόσεις  υπερβολής, πολλοί άνθρωποι είχαν όντως ενοχληθεί βαθύτατα από την ταινία· τόσο, που κάποιοι χρειάστηκε να εγκαταλείψουν την αίθουσα πριν από το φινάλε.

Λίγο μετά την κυκλοφορία του «Εξορκιστή» στα σινεμά, ο Γουίλιαμ Πίτερ Μπλάτι, συγγραφέας του ομότιτλου μυθιστορήματος και του σεναρίου που το ακολούθησε, ρωτήθηκε για ποιον λόγο πίστευε ότι η ταινία επηρέασε τόσο πολλούς ανθρώπους με τον τρόπο που τους επηρέασε. Ο Μπλάτι κατέληξε στη μοναδική ίσως θεωρία, ότι ένα μεγάλο μέρος του κοινού βρέθηκε, κατά μία έννοια, αντιμέτωπο με τους δικούς του υποσυνείδητους «δαίμονες», με αποτέλεσμα να μην μπορεί να αντέξει τη θέα της κατοχής μιας άλλης ανθρώπινης ψυχής από τον Σατανά στην οθόνη.

Απαντώντας στην ίδια ερώτηση, ο Μαξ Φον Σίντοφ εξέφρασε μια ελαφρώς διαφορετική άποψη: ότι η δύναμη του «Εξορκιστή» στον τρόμο οφείλεται σχεδόν εξ ολοκλήρου στο γεγονός ότι πρωταγωνίστρια της ταινίας είναι ένα χαρούμενο, ελκυστικό κορίτσι, ένα παιδί, του οποίου η σταδιακή μεταμόρφωση σε αποτρόπαιο, ψυχωτικό δαίμονα ήταν λίγο παραπάνω από όσο μερικοί άνθρωποι μπορούσαν να αντέξουν.

Αν λοιπόν οι διαφωνίες για την επίδραση του «Εξορκιστή» υπήρχαν ακόμα και στους ίδιους τους συντελεστές της ταινίας, εύκολα μπορεί να καταλάβει κανείς τι διαφωνίες θα μπορούσαν να προκύψουν στους αποδέκτες της. Και έτσι γεννήθηκε ο μύθος του «Εξορκιστή».

ΣΙΚΟΥΕΛ ΚΑΙ ΠΡΙΚΟΥΕΛ. Χόλιγουντ, βεβαίως, σημαίνει και χρήματα, γι’ αυτό και ο μύθος του «Εξορκιστή» δεν σταμάτησε ποτέ να επανέρχεται. Κρίνοντας ωστόσο από τις ως τώρα «συνέχειες» του «Εξορκιστή» δεν μπορείς παρά να αντιμετωπίσεις με επιφύλαξη το εγχείρημα της τελευταίας επαναφοράς του στις κινηματογραφικές οθόνες με την ταινία «Ο εξορκιστής: ο πιστός» (The Exorcist: Believer). Το 1977 ο καλός σκηνοθέτης Τζον Μπούρμαν με την πρώτη  συνέχεια της ταινίας, «Ο εξορκιστής 2: ο αιρετικός», θα υπέγραφε μία από τις χειρότερες ταινίες τρόμου όλων των εποχών που το μόνο που κατάφερε ήταν να αμαυρώσει τον μύθο της πρωτότυπης. Θα περνούσαν 13 χρόνια μέχρι τη χρονιά που ο «Εξορκιστής 3» με τον Τζορτζ Σ. Σκοτ θα εμφανιζόταν στις αίθουσες και θα ξεχνιόταν αμέσως, ενώ το 2004, όταν τα prequel θα είχαν πια γίνει της μόδας, η ταινία «Εξορκιστής: Η αρχή του κακού» με τον Στέλαν Σκάρσγκαρντ στον ρόλο του ιερέα Μέριν του Φον Σίντοφ νεότερο, θα εξιχνίαζε, βαρετά, το παρελθόν του μύθου. Το ίδιο περίπου έκανε και η «Η κυριαρχία του κακού» έναν χρόνο αργότερα και πάλι με τον Στ. Σκάρσγκαρντ.

Ισως το γεγονός ότι σκηνοθέτης του «Ο εξορκιστής: ο πιστός» είναι ο Ντέιβιντ Γκόρντον Γκριν, που αναβίωσε με επιτυχία σε μια νέα τριλογία, έναν άλλο θρύλο του τρόμου, τη «Νύχτα με τις μάσκες» και το ότι στην τελευταία ταινία πρωταγωνιστεί, στα 92 της, και πάλι η Ελεν Μπέρστιν, είναι στοιχεία που μπορούν να κάνουν τη διαφορά. Αυτό όμως θα το γνωρίζουμε όταν δούμε την ταινία που θα διανεμηθεί στη χώρα μας την Πέμπτη 12 Oκτωβρίου.

Η θυσία του φτωχού πλην τίμιου ιερέα

Του Μανώλη Μαυρή

Η δωδεκάχρονη Regan παραπονιέται για το κρεβάτι της το οποίο τα βράδια τραντάζεται, όμως η μητέρα της δεν δίνει σημασία. Η κοινωνία των μεγάλων δεν πιστεύει αυτό που λένε τα παιδιά. Η μητέρα επισκέπτεται τον παιδίατρο θεωρώντας ότι το κορίτσι έχει κάποιου είδους διαταραχή και η Regan υποβάλλεται σε μια σειρά από εξετάσεις. Το MRI μόλις έχει ανακαλυφθεί. Οι καινοτόμες ιατρικές μέθοδοι των αρχών του ’70 δεν μπορούν να εξηγήσουν αυτό που συμβαίνει, ώσπου οι γιατροί παραδίδουν τη σκυτάλη στην ψυχιατρική. Οταν ο υπνωτισμός αλλά και άλλες – πιο εναλλακτικές – μέθοδοι δεν φέρνουν αποτελέσματα, εφόσον το παιδί γίνεται ολοένα και πιο άρρωστο, τότε το επιτελείο των γιατρών παροτρύνει τη μητέρα να κατευθυνθεί στην τελευταία λύση που απομένει. Μια πρακτική που έχει σταματήσει από τον 16ο αιώνα. Τον εξορκισμό.

Το δεύτερο μισό της ταινίας είναι βασισμένο στην επανάληψη. Οι γιατροί, οι ιερείς και η μητέρα επιστρέφουν στο δωμάτιο της Regan – την οποία παραδόξως αφήνουν μόνη – για να ανακαλύψουν κάτι καινούργιο κάθε φορά. Ο φακός δεν κρύβει γεγονότα, τα παρουσιάζει ωμά και βίαια καθώς το παιδί γίνεται όλο και πιο αποκρουστικό, όλο και πιο επικίνδυνο.

Ο εξορκισμός, που σε όλη την ταινία περιμένουμε, συμβαίνει μόνο στα τελευταία λεπτά της ταινίας. Ο ιερέας για να σώσει το παιδί ζητεί από τον Διάβολο να εγκαταλείψει το σώμα της μικρής και να μπει στο δικό του. Οταν το καταφέρνει, πηδάει από το παράθυρο και αυτοκτονεί, παίρνοντας μαζί του το «κακό». Φυσικά το να θυσιαστεί κανείς για ένα παιδί είναι κάτι που οικουμενικά θεωρείται λογικό και αυτονόητο. Ομως οι επιλογές που έχουν γίνει για τον χαρακτήρα του ιερέα δεν πιστεύω ότι είναι τυχαίες. Σε ταξικό επίπεδο (αφορμώμενος από την κριτική του Ζίζεκ για τον «Τιτανικό») σκέφτομαι ότι ο φτωχός πλην τίμιος (ελληνικής καταγωγής) ιερέας θυσιάζεται για την αστική τάξη. Τα πράγματα εξομαλύνονται και επιστρέφουν στην κανονικότητα εφόσον το πλούσιο παιδί επιστρέφει στην ασφάλεια, για την οποία ανέκαθεν προορίζεται.

Ενα δράμα για τη μητρότητα; Ενα θρησκευτικό μανιφέστο; Ενα σχόλιο για την αδυναμία της επιστήμης να φτάσει σε κάποιες περιοχές; Πρόκειται σίγουρα για μια ταινία που θα μείνει στην ιστορία του σινεμά για πολλούς λόγους. Η σοκαριστική λεκτική βία που προκύπτει από το στόμα ενός αθώου παιδιού, το πασίγνωστο μουσικό θέμα που σε στοιχειώνει, iconic σκηνές όπως το αφύσικο στρίψιμο του κεφαλιού της Regan είναι μερικά μόνο στοιχεία που κάνουν τον «Εξορκιστή» κλασικό.

Ο Μανώλης Μαυρής είναι σκηνοθέτης

Εναν εξορκισμό, παρακαλώ!

Του Δημήτρη Παναγιωτάτου

Λατρεύω το φανταστικό, ένα ανατρεπτικό είδος που έχει βασική θεματική το Κακό σε όλες του τις μορφές και τη σύνδεσή του με το ατομικό και συλλογικό ασυνείδητο. Δεν είναι τυχαίο που ο Φρόιντ («Το ανοίκειο») και ο Τοντόροφ («Εισαγωγή στη φανταστική λογοτεχνία») αφιέρωσαν κλασικές μελέτες σε αυτό.

Δεν βρήκα τίποτα το φανταστικό στον «Εξορκιστή» που είδα στο Παρίσι φοιτητής κινηματογράφου. Εδώ ερμηνεύονται όλα μονοδιάστατα. Το Κακό έρχεται από την Ανατολή (πάντα), προσγειώνεται στην Ουάσιγκτον καταμεσής των γυρισμάτων μιας ταινίας και τρυπώνει στο κορμί της δωδεκάχρονης Ρέγκαν. Είναι ο ίδιος ο Σατανάς. Υποβάλλει το αθώο θύμα του σε απίστευτα ανόητες και αηδιαστικές δοκιμασίες, βασανίζει τη μητέρα (που δεν φαίνεται πολύ θρήσκα, τόλμησε να πάρει διαζύγιο, είναι ηθοποιός και παίζει και στην ταινία) και εξωπαραθυρώνει τον ομοφυλόφιλο(!) αλκοολικό σκηνοθέτη!

Η επιστήμη σηκώνει τα χέρια, αλλά όχι η θρησκεία. Εξορκισμός τούς χρειάζεται για να μάθουν να μην αμφιβάλλουν για την πίστη τους! Κι ας εξοντωθεί κι ένας από τους ιερείς, που υποδύεται ο Μαξ Φον Σίντοφ – τον έβλεπα και με θλίψη αναπολούσα αυτόν τον υπέροχο ηθοποιό στα έργα του Μπέργκμαν.

Ούτε τρομακτική βρήκα την ταινία. Για να τρομάξεις σε μια ταινία του φανταστικού πρέπει να πειστείς, έστω για μια στιγμή, για τον τρόμο του ανεξήγητου. Κι αυτό καλλιεργείται με την ατμόσφαιρα και τη σκηνοθεσία. Ομως η ταινία είναι απίστευτα αργή σε ρυθμούς και όλος ο τρόμος στηρίζεται αποκλειστικά στα ειδικά εφέ: τόσο γκροτέσκα, τόσο μηχανιστικά, που όσο έβλεπα την ταινία τη φανταζόμουνα σαν μια καταπληκτική παρωδία.

Τι διαφορά από «Το μωρό της Ρόζμαρι» του Πολάνσκι! Κι εκεί η ηρωίδα μένει έγκυος υποτίθεται από τον Σατανά. Ομως στο τέλος, κι ύστερα από δυο ώρες τρομερής αγωνίας, σε μια σκηνή όπου ο Πολάνσκι δεν φοβήθηκε το ελαφρώς παρωδιακό στυλ, αποδεικνύεται ότι δεν υπάρχει Σατανάς και ίσως ούτε καν μωρό. Ο Διάβολος δεν είναι παρά η μαζική υστερία μιας σέκτας σατανιστών.

Ο Γουίλιαμ Πίτερ Μπλάτι, συγγραφέας του βιβλίου και σεναριογράφος του «Εξορκιστή», ξέρει τι να κάνει. «Δώσε στον κόσμο τρόμο, αυτό θέλει. Δεν θέλουν να πάνε σινεμά σαν να διαβάζουν ένα βιβλίο. Εξάλλου, δεν διαβάζουν καν βιβλία!».

Πειράζει που κάποιοι διαβάζουν;

Ο Δημήτρης Παναγιωτάτος είναι σκηνοθέτης, συγγραφέας και καθηγητής κινηματογράφου