Μια λανθάνουσα {LF}έκδοση {LF}της «Ασκητικής»

Στις 5 Αυγούστου 2023, σε δημοσίευμά μου στο «Βιβλιοδρόμιο» με τίτλο «Νίκος Καζαντζάκης. Για τα 100 χρόνια της Ασκητικής», αποκάλυψα ότι υπάρχει μια «λανθάνουσα μορφή» του έργου, την οποία παρουσιάζω σήμερα αναλυτικά (με την πρόθεση να δημοσιεύσω προσεχώς τα πλήρη στοιχεία της έρευνάς μου). Πρόκειται για τη γαλλική έκδοση της Ασκητικής, την οποία ο Καζαντζάκης ενσωμάτωσε στο μυθιστόρημά του Le Jardin des Rochers (1936). Αναφέρομαι σε «έκδοση» και όχι σε «μετάφραση» της Ασκητικής, επειδή ο Καζαντζάκης περιορίστηκε στις απολύτως απαραίτητες για τη γαλλική γλώσσα μεταφραστικές προσαρμογές και αυτό που κατ’ εξοχήν έκανε ήταν να προχωρήσει σε αναθεώρηση της έκδοσης του 1927. Οπως συμβαίνει όμως σε αυτές τις περιπτώσεις, η μεταφραστική διαδικασία λειτούργησε ως ο μηχανισμός που έθεσε σε κίνηση τη συνολική επανεξέταση όχι μόνο της διατύπωσης αλλά και του περιεχομένου του κειμένου.

Τα δεδομένα

Ο Νίκος Καζαντζάκης εργάστηκε πάνω στην Ασκητική για περίπου είκοσι τρία χρόνια (1922-1945), κάνοντας αλλαγές στη διατύπωση καθώς και προσθήκες, αφαιρέσεις και αναδιατάξεις της ύλης. Μέχρι τώρα γνωρίζαμε ένα πρώιμο χειρόγραφο του έργου, που απόκειται στο Μουσείο Καζαντζάκη, και δύο μεταγενέστερες εκδόσεις. Η πρώτη είναι του 1927 στο περιοδικό Αναγέννηση του Δημήτρη Γληνού (τχ. 11-12, Ιούλιος-Αύγουστος, 599-631) με τίτλο Salvatores Dei και υπότιτλο Ασκητική. Η δεύτερη, οριστική έκδοση είναι του 1945. Φέρει τον τίτλο Ασκητική και τον υπότιτλο Salvatores Dei, έγινε με καλλιτεχνική επιμέλεια και ξυλογραφίες του Γιάννη Κεφαλληνού και τυπώθηκε στα τυπογραφεία των Αδερφών Σ. Ταρουσόπουλου, στο Νέο Φάληρο. Στο μέσον της πρώτης σελίδας υπάρχει «Χαιρετισμός στον Παντελή Πρεβελάκη», ο οποίος είχε τη φιλολογική επιμέλεια. Η έκδοση ακολουθεί την ορθογραφία και το σύστημα τονισμού του Καζαντζάκη. Η εκδοτική μορφή που επιβλήθηκε στη συνέχεια και μέχρι σήμερα είναι αυτή του Εμμανουήλ Κάσδαγλη (1964, Εκδόσεις Ελένης Καζαντζάκη), ο οποίος ακολούθησε το κοινώς αποδεκτό ορθογραφικό και τονικό σύστημα.

Στις 11 Απριλίου 1936 ο Νίκος Καζαντζάκης έγραψε στον Πρεβελάκη από την Αίγινα τα εξής: «Ετέλεψα ένα ρομάντσο γαλλικό, Le Jardin des Rochers, και το ‘στειλα του Γερμανού εκδότη που μου το είχε παραγγείλει. Θα βγει γερμανικά το χινόπωρο. […] Αν βρει αναγνώστες στην Ευρώπη, θα είναι, το βιβλίο αυτό, ο πρόλογος μιας σειράς βιβλίων που λέω να γράψω στα γαλλικά, όπου να εφαρμόζω τ’ όραμα που έχω της ζωής». Εξι μέρες αργότερα έστειλε το χειρόγραφο του έργου στον Πρεβελάκη με το εξής σχόλιο: «Χρησιμοποίησα πολλά από τα άρθρα [της Ιαπωνίας] και έβαλα κι όλη περίπου την Ασκητική». Τον πληροφορούσε επίσης ότι σκόπευε να γράψει ακόμη τρία μυθιστορήματα με γερμανικούς τίτλους και παρόμοια θεματική. Ο γερμανός εκδότης δεν μπόρεσε να δημοσιεύσει το μυθιστόρημα λόγω του ναζιστικού καθεστώτος. Πρωτοδημοσιεύτηκε στο Αμστερνταμ το 1939 σε ολλανδική μετάφραση και δύο χρόνια αργότερα στο Σαντιάγο της Χιλής σε ισπανική μετάφραση. Το γαλλικό πρωτότυπο δημοσιεύτηκε το 1959 στο Παρίσι με τίτλο: Nikos Kazantzaki, Le Jardin des Rochers, préface de Aziz Izzet, Librairie Plon (στη σειρά Feux croisés).

Την ίδια χρονιά ο Παντελής Πρεβελάκης μετέφρασε το γαλλικό μυθιστόρημα στα ελληνικά από ένα δακτυλογραφημένο αντίγραφο του γαλλικού πρωτοτύπου, που ξαναχτύπησε στη γραφομηχανή η Ελένη Καζαντζάκη. Τυπώθηκε το 1960 με τίτλο: Νίκου Καζαντζάκη Ο Βραχόκηπος. Πρόλογος και μετάφραση από το γαλλικό πρωτότυπο Παντελή Πρεβελάκη, Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της «Εστίας». Στο «Σημείωμα» που συνοδεύει τον Βραχόκηπο ο Πρεβελάκης αναφέρει ότι δεν μετέφρασε το κείμενο της Ασκητικής που υπήρχε στο μυθιστόρημα αλλά ενσωμάτωσε στην ελληνική μετάφραση το κείμενο της έκδοσης του 1945: «Την Ασκητική φυσικά δεν είχα να τη μεταφράσω, την πήρα από το ελληνικό πρωτότυπο».

Η ενσωμάτωση της Ασκητικής

Ο Καζαντζάκης ενσωμάτωσε την Ασκητική στα εξής κεφάλαια του Le Jardin des Roschers: V (τον πρόλογο και ολόκληρη την «Προετοιμασία»), VIII (τον πρόλογο της «Πορείας»), XII (την «Πορεία», 1 και 2), XX (την «Πορεία», 3 και 4), XXXII (το «Οραμα»), XXXV (την «Πράξη», «Σχέση Θεού και ανθρώπου»), XXXVIII (την «Πράξη», «Σχέση ανθρώπου κι ανθρώπου»), και XLI (την «ομολογία πίστεως»). Οι τίτλοι των κεφαλαίων και των υποκεφαλαίων αναφέρονται περιστασιακά («L’Ancȇtre», «L’Humanité», «La Terre», «La Vision», «Action»). Για τον λόγο που υπαγόρευσε στον Καζαντζάκη να ενσωματώσει «όλη περίπου την Ασκητική» στο μυθιστόρημα, μνημόνευσα ήδη τον σχεδιασμό του συγγραφέα. Ο Αζίζ Ιζέτ γράφει σχετικά στον Πρόλογο της γαλλικής έκδοσης ότι «Le Jardin des Rochers είναι μια αρκετά περίεργη απόπειρα να ερμηνευτεί η Ασκητική μέσα από εξωτερικά γεγονότα, τα οποία λειτουργούν ταυτόχρονα και ως αιτία και ως αντανάκλαση» και χαρακτηρίζει το έργο «le pendant littéraire d’Ascèse».

Γιατί η έκδοση του 1936 διέλαθε της προσοχής των μελετητών

Γιατί όμως όσοι καταπιάστηκαν με την Ασκητική και ειδικά με τα εκδοτικά της δεν έδωσαν καμιά προσοχή στη γαλλική εκδοχή της Ασκητικής; Αυτό οφείλεται σε έναν συνδυασμό παραγόντων. Μέχρι το 1960 όλες οι μορφές του μυθιστορήματος ήταν ξενόγλωσσες και δυσπρόσιτες. Η δημοσίευση του γαλλικού πρωτοτύπου έγινε είκοσι τρία ολόκληρα χρόνια μετά τη συγγραφή του και δεκατέσσερα χρόνια μετά τη δημοσίευση της οριστικής μορφής της Ασκητικής. Ο κυριότερος λόγος, όμως, σχετίζεται με την ελληνική έκδοση του μυθιστορήματος, και συγκεκριμένα με το γεγονός ότι ο Παντελής Πρεβελάκης αντικατέστησε (με μία εξαίρεση) το γαλλικό πρωτότυπο της Ασκητικής με την οριστική έκδοση του 1945. Και όχι μόνο. Πήρε την πρωτοβουλία, ενδεχομένως με τη συγκατάθεση της Ελένης, να προσθέσει στο κεφ. 39 τη «Σχέση ανθρώπου και φύσης» (το τρίτο μέρος της «Πράξης») που ο Νίκος Καζαντζάκης δεν είχε συμπεριλάβει, προφανώς γιατί δεν συντονιζόταν με τη μυθιστορηματική αφήγηση. Ο Πρεβελάκης γνώριζε χωρίς αμφιβολία ότι το γαλλικό κείμενο της Ασκητικής είχε διαφορές από τις ελληνικές εκδόσεις αλλά προφανώς δεν τις σπουδαιολόγησε. Με την επιλογή του να χρησιμοποιήσει το οικείο στους αναγνώστες κείμενο της Ασκητικής του 1945 απέκρυψε άθελά του την ύπαρξη ενός σημαντικού μάρτυρα της εκδοτικής ιστορίας της Ασκητικής. Κινούμενος στην ακριβώς αντίθετη κατεύθυνση, ο Αζίζ Ιζέτ διευκρινίζει ότι προτίμησε να διατηρήσει, στη γαλλική έκδοση του μυθιστορήματος, τη μορφή του έργου που βρήκε στο χειρόγραφο, διότι είχε το πλεονέκτημα ότι «καθιστούσε πιο προσιτή [στον αναγνώστη] την αυστηρή Ασκητική».

Το είδος της αναθεώρησης

Η γαλλική έκδοση της Ασκητικής βρίθει από αλλαγές στη διατύπωση καθώς και από παραλείψεις, προσθήκες και ανακατατάξεις της ύλης συγκριτικά με την έκδοση του 1927. Οι περισσότερες από αυτές θα εμφανιστούν τυπωμένες το 1945, άλλες όχι. Αν κάποιος επιχειρήσει να συγκρίνει τις διαφορές με τις άλλες δύο εκδόσεις όσον αφορά π.χ. τη διάταξη της ύλης στο «Τρίτο χρέος» (κεφ. V, 42-46) πρέπει να διαθέτει αρκετή υπομονή. Ο Νίκος Καζαντζάκης συνέχιζε να αναθεωρεί την Ασκητική, ακόμη και όταν πίστευε ότι είχε ολοκληρώσει την αναθεώρηση (στις 5 Μαΐου 1939 θα την παρέδιδε στον «Πυρσό» για να τυπωθεί), μέχρι την οριστική έκδοση του 1945, αλλά εικάζω και αργότερα, αφού ο Κοσμάς στον Ανήφορο ετοιμάζεται να την ξαναγράψει!

Θα παραθέσω δύο αλλαγές που εμφανίζονται μόνο στην έκδοση του 1936. Στη «Σχέση ανθρώπου κι ανθρώπου» το εδάφιο «Ανοίγει, διαπερνάει τα πάντα […]» (1927, σ. 624 = 1945, 13), που αφορά τον Ερωτα, μεταφέρεται αυτούσιο στα γαλλικά εκτός από το τελευταίο τμήμα («θωρεί το Θεό […]» = «αγναντεύει το Θεό […]») που αντικαθίσταται ως εξής: «Σταματά μια στιγμή και συντρίβει γρήγορα το σώμα για να ανοίξει δρόμο ανάμεσα στο αίμα και τα δάκρυα» (κεφ. XXXVIII, σ. 266). Στην «Πράξη» προτάσσεται ένα εδάφιο που δεν απαντά αλλού: «Lève-toi. N’as-tu pas honte? Lève-toi!» («Σηκώσου! Δε νιώθεις ντροπή; Σηκώσου», κεφ. XXXV, σ. 242).

Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης

Η «ομολογία πίστεως»

«Και το Ενα τούτο {LF}δεν υπάρχει!»

Στις 11 Ιουνίου 1928 ο Καζαντζάκης, ευρισκόμενος στο Μπέκοβο κοντά στη Μόσχα, έγραψε στον Πρεβελάκη τα εξής: «Διορθώνω την Ασκητική σήμερα. Πρόσθεσα ένα μικρό κεφάλαιο: «Σιγή» – μπόμπα που ανατινάζει όλη την Ασκητική. Μα σε λίγων ανθρώπων την καρδιά θα εκραγεί». Οπως έγραψε ο Peter Bien, η πιο σημαντική από τις  αλλαγές αφορά την «ομολογία πίστεως», με την οποία ολοκληρώνεται η Ασκητική και το 1927 και το 1945. Η εκδοχή του 1936 (κεφ. XLI, σ. 294) συνιστά μια αληθινή έκπληξη. Το «πιστεύω» του συγγραφέα και οι «μακαρισμοί» δεν προτάσσουν τον Θεό – «Ακρίτα Διγενή» αλλά την καρδιά του ανθρώπου. Και η περίφημη κατακλείδα, την οποία μέχρι τώρα βλέπαμε μόνο στην έκδοση του 1945, αναδύεται μεγαλοπρεπής στο προτελευταίο κεφάλαιο του μυθιστορήματος: «Mȇme cet Un n’existe pas!» («Και το Ενα τούτο δεν υπάρχει!»). Παραθέτω ολόκληρο το απόσπασμα που επέλεξε να ενσωματώσει στο μυθιστόρημα ο Νίκος Καζαντζάκης, στην ελαφρώς τροποποιημένη μετάφραση του Παντελή Πρεβελάκη, η οποία κατ’ εξαίρεση σεβάστηκε το αρχικό κείμενο. Σε ορθογώνιες αγκύλες τοποθέτησα τις λέξεις των άλλων δύο εκδόσεων που αντικαθιστά ή παραλείπει η παρούσα.

Είμαι εγώ, η ανθρώπινη καρδιά, ο στρατευόμενος Θεός, που μάχομαι στα σύνορα. Είμαι εγώ, η ανθρώπινη καρδιά, ο αρχιστράτηγος όλων των δυνάμεων, ορατών και αόρατων.

Πιστεύω στην καρδιά του ανθρώπου, το χωματένιο αλώνι, όπου μέρα και νύχτα παλεύει η ζωή [ο Ακρίτας] με τον θάνατο.

«Βοήθεια!» κράζεις, καρδιά μου [Κύριε], και ακούω.

Μακάριοι όσοι ακούνε και χύνονται να σε λυτρώσουν, ω καρδιά του ανθρώπου [Κύριε], και λένε: «Εγώ κι εσύ μονάχα υπάρχουμε!»

Μακάριοι όσοι σε λύτρωσαν, ω καρδιά του ανθρώπου [Κύριε], και λένε: «Εγώ και εσύ είμαστε ένα!»

Και τρισμακάριοι όσοι κρατούν και δε λυγούν επάνω στους ώμους τους το μέγα, [εξαίσιο], το αποτρόπαιο μυστικό: «Και το Ενα τούτο δεν υπάρχει!»

{1BSYG}Nikos Kazantzaki{1BSYG}{CR}{2BTIT}Le Jardin {LF}des Rochers{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Cambourakis, 2018, σελ. 336{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 16 ευρ{4BTIM}ώ