Αρχιτεκτονική που διχάζει

Την ερχόμενη εβδομάδα στο πλαίσιο της 14ης Μπιενάλε της Φλωρεντίας ο Σαντιάγο Καλατράβα πρόκειται να τιμηθεί με το βραβείο Leonardo da Vinci για τη συνολική προσφορά του στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό. Θα έχουν συμπληρωθεί μόλις τέσσερις μήνες από την προηγούμενη βράβευσή του στη Νέα Υόρκη που αφορά το ειδικό βραβείο καινοτομίας για σχεδιασμό θεσμικού κτίσματος. Πρόκειται για τον Εθνικό Ιερό Προσκυνηματικό Ναό του Αγίου Νικολάου στο Σημείο Μηδέν στο Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου στο Μανχάταν, για τη μορφή του οποίου ο Καλατράβα συνδύασε βυζαντινά μοτίβα από τα ψηφιδωτά της Αγίας Σοφίας.

Η περίπτωση του ισπανού αρχιτέκτονα είναι ιδιαίτερη. Κατά καιρούς πολλές πρόθυμες πένες εξύμνησαν την ευφυή ικανότητά του να συνδυάζει την αρχιτεκτονική και την τέχνη στα φορμαλιστικά έργα του, τα οποία φαντάζεται και σχεδιάζει σε αρμονία με τη φύση και εμμονικά προσανατολισμένος στα ιδεώδη της ομορφιάς. Στα σαράντα χρόνια της καριέρας του η φήμη του Καλατράβα εξαπλώθηκε στα δεκάδες αρχιτεκτονήματα μεγάλης κλίμακας που υπάρχουν σε όλα τα μέρη του πλανήτη. Από το Μάλμε μέχρι την Ιερουσαλήμ, από το Ρίο ντε Ζανέιρο και τη Νέα Υόρκη μέχρι το Λονδίνο και το Βερολίνο. Πρόσφατα αποπεράτωσε και το περίπτερο των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων στην ΕΧΡΟ 2020 στο Ντουμπάι.

Αναφέρεται συχνά ως ο ηγέτης της σύγχρονης αρχιτεκτονικής της «βιοτεχνολογίας». Στα νεανικά του χρόνια τον ενδιέφεραν η ζωγραφική, τα μαθηματικά, η βιολογία και η μηχανική. Κατόπιν πρόσθεσε την αρχιτεκτονική, την οποία σπούδασε στη γενέτειρά του Βαλένθια αποκτώντας και το διδακτορικό του δίπλωμα στη Ζυρίχη στις Τεχνικές Επιστήμες του Τμήματος Αρχιτεκτονικής στο Ελβετικό Ομοσπονδιακό Ινστιτούτο Τεχνολογίας (ΕΤΗ). Το έργο του αρχιτέκτονα απλώθηκε από τα ελαφρά υδατογραφημένα περιγράμματα της ανθρώπινης φιγούρας μέχρι τα σύνθετα μοντέλα σιδηροδρομικών σταθμών και γηπέδων, από τα τοποθετημένα γλυπτά από έβενο και ανοξείδωτο ατσάλι μέχρι τις σημειώσεις εργασίας με τους υπολογισμούς στατικότητας των κτιρίων, αλλά και της ισχύος των ανέμων.

Αλλά υπάρχουν εξίσου πολλές διαμαρτυρίες για ορισμένα από αυτά επειδή οι φθορές, τα ατυχήματα και το υπερβολικό κόστος κατασκευής τους δεν συνδυάζονται με τη φημισμένη και ακριβή αρχιτεκτονική του που άπειρες φορές προβλήθηκε σε ειδικές εκθέσεις στα μεγαλύτερα μουσεία του κόσμου.

Σύμφωνα με την εφημερίδα The Art Newspaper η έκθεση «Santiago Calatrava: Quest for Movement», που φιλοξενήθηκε στο Μουσείο Ερμιτάζ της Αγίας Πετρούπολης ήταν η έκθεση αρχιτεκτονικής με τη μεγαλύτερη επισκεψιμότητα στον κόσμο για το 2012. Η κατάταξη σήμαινε ότι η έκθεση προσέλκυσε δυόμισι φορές περισσότερους επισκέπτες από την Μπιενάλε της Βενετίας. Αλλά και στο διάστημα προετοιμασίας των ολυμπιακών έργων για την Αθήνα 2004, το Τελλόγλειο Ιδρυμα στη Θεσσαλονίκη και η Εθνική Πινακοθήκη στην Αθήνα πρόβαλλαν το 2001 τον εικαστικό Καλατράβα με δύο εκθέσεις σχεδίων και γλυπτών του.

Από όλα τα έργα του Καλατράβα, το στολίδι της εργογραφίας του θεωρείται το συγκρότημα της Πόλης των Τεχνών και Επιστημών στη Βαλένθια. Καθώς το τρένο υψηλής ταχύτητας από τη Βαρκελώνη πλησιάζει στην άκρη της πόλης, το συγκρότημα αναβοσβήνει στον ήλιο στα δεξιά του τρένου, ανταγωνιζόμενο την καταγάλανη Μεσόγειο Θάλασσα για την προσοχή του βλέμματος του επιβάτη πριν φτάσει το τρένο. Είναι όμως και το βάσανό του. Το κτίριο της Οπερας ανήκει στο σύμπλεγμα της Πόλης των Τεχνών και των Επιστημών, το κόστος του οποίου εκτοξεύτηκε στο 1 δισ. ευρώ από τα 300 εκατ. που ήταν ο αρχικός προϋπολογισμός. Μέσα στο φουτουριστικό αυτό πάρκο υπάρχει και το Μουσείο Επιστημών, που και αυτό χαρακτηρίζεται από σημαντικές παραλείψεις, καθώς δεν έχει εξόδους κινδύνου ούτε ανελκυστήρες για άτομα περιορισμένης κινητικότητας. Μάλιστα το φθινόπωρο του 2013 λόγω των θυελλωδών ανέμων που επικρατούσαν στη Βαλένθια, πολλά κομμάτια από το μωσαϊκό άρχισαν να ξεκολλάνε και να πέφτουν από την πρόσοψη της Οπερας, απειλώντας τη σωματική ακεραιότητα των επισκεπτών.

Σε βάσανο εξελίχτηκε όμως και η Γέφυρα του Συντάγματος στη Βενετία. Το 2019, δικαστήριο της Βενετίας του επέβαλε πρόστιμο ύψους 78.000 ευρώ για λάθη και ελλείμματα που οδήγησαν σε υπερκοστολόγηση της γέφυρας στο μεγάλο κανάλι της Γαληνοτάτης. Η γέφυρα κατασκευάστηκε το 2007, κόστισε 11,6 εκατομμύρια ευρώ αντί για 7 εκατ. που ήταν ο αρχικός προϋπολογισμός. Το δικαστήριο έκρινε ότι ο αρχιτέκτονας ευθύνεται για αμέλεια, γιατί μεταξύ άλλων δεν υπολόγισε ορθά τις διαστάσεις των σωλήνων για τη γέφυρα και σχεδίασε σκαλιά από γυαλί που υποτίθεται ότι θα άντεχαν τουλάχιστον 20 χρόνια, αλλά αμέσως μετά την κατασκευή της γέφυρας άρχισαν να καταστρέφονται.

Κατά τις βροχερές μέρες ατυχήματα συνέβησαν και στους χρήστες τής από γυαλί και ατσάλι πεζογέφυρας που κατασκεύασε στο Μπιλμπάο, αφού η υγρασία έκανε ολισθηρό το γυάλινο έδαφος της γέφυρας. Η δημοτική Αρχή κατέφυγε στην τοποθέτηση ενός τεράστιου μαύρου ελαστικού χαλιού κατά μήκος της, για να περιοριστούν τα ατυχήματα των περαστικών.

Παρ’ όλ’ αυτά οι θαυμαστές του παρομοιάζουν τα κτίριά του με γιγαντιαία γλυπτά και επαινούν την πεισματική αφοσίωσή του στη φόρμα. Το επιχείρημά τους απέναντι στις επικρίσεις συγκροτείται στο ότι οι αρχιτέκτονες σταρ κοστίζουν, εν μέρει επειδή τα σχέδιά τους συχνά απαιτούν περίπλοκες, πολύπλοκες κατασκευές. Βέβαια στην περίπτωση του αποτυπώματος του Καλατράβα στην Αθήνα σε ό,τι αφορά το στέγαστρο του ΟΑΚΑ φαίνεται ότι δεν θα είναι εύκολο να προσδιοριστεί ακριβώς ποιος μπορεί να φταίει και για ποιον λόγο.