Ελευθερία χωρίς δικαιοσύνη

Το έργο της Λέα Ούπι «Free: Coming of Age at the End of History» («Ελεύθερη. Μεγαλώνοντας στο Τέλος της Ιστορίας», στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πατάκη) συνάντησε εχθρική υποδοχή στην πατρίδα της, την Αλβανία, και είναι εύκολο να καταλάβει κανείς γιατί. Ο αυτοπροσδιορισμός της ως «Αλβανή μαρξίστρια, καθηγήτρια Πολιτικής Θεωρίας στη London School of Economics» τα λέει όλα.

Διαβάζοντας το βιβλίο της Ούπι, μου έκανε εντύπωση ο παραλληλισμός μεταξύ της ζωής της και της ζωής του Βίκτορ Κραβτσένκο, του σοβιετικού αξιωματούχου που αυτομόλησε ενώ επισκεπτόταν τη Νέα Υόρκη το 1944. Τα ευπώλητα και διάσημα απομνημονεύματά του, «Ι Chose Freedom», έγιναν η πρώτη ουσιαστική περιγραφή από αυτόπτη μάρτυρα της φρίκης του σταλινισμού, ξεκινώντας από τη λεπτομερή περιγραφή του Holodomor (σιτοδεία) στην Ουκρανία στις αρχές της δεκαετίας του 1930. Ο Κραβτσένκο, που τότε ήταν ακόμα πιστός, είχε συμμετάσχει στην επιβολή της κολεκτιβοποίησης και επομένως ήξερε για τι ακριβώς μιλούσε. Η ευρέως γνωστή ιστορία του Κραβτσένκο τελειώνει το 1949, όταν κέρδισε θριαμβευτικά μια μεγάλη αγωγή για συκοφαντική δυσφήμηση εναντίον μιας γαλλικής κομμουνιστικής εφημερίδας. Καθώς περνούσε όλο και περισσότερο χρόνο στη Δύση, ο Κραβτσένκο συνειδητοποιούσε όλο και περισσότερο τις αδικίες που συνέβαιναν εκεί και απέκτησε εμμονή με τη μεταρρύθμιση των δυτικών δημοκρατικών κοινωνιών εκ των έσω. Δεν τα κατάφερε. Στο μεταξύ έγραψε τον δεύτερο τόμο «I Chose Justice». Συντετριμμένος από την αποτυχία, αποσύρθηκε στην ιδιωτική του ζωή και τελικά αυτοπυροβολήθηκε στο σπίτι του στη Νέα Υόρκη. Η αυτοκτονία του ήταν μια έκφραση απελπισίας. Αλλά και μια ακόμη απόδειξη ότι η αρχική καταγγελία της Σοβιετικής Ενωσης από την πλευρά του ήταν πάντα μια γνήσια διαμαρτυρία κατά της αδικίας.

Ο τόμος «Ελεύθερη» της Ούπι κάνει ό,τι έκανε ο Κραβτσένκο με τα δίτομα απομνημονεύματά του. Οταν η Αλβανία βυθίστηκε σε εμφύλιο πόλεμο το 1997, ολόκληρος ο κόσμος της κατέρρευσε. Αναγκασμένη να κρύβεται στο διαμέρισμά της και να γράφει ημερολόγιο, ενώ έξω ακούγονταν πυροβολισμοί από Καλάσνικοφ, πήρε μια εξαιρετική απόφαση: θα σπούδαζε φιλοσοφία. Η ενασχόλησή της με τη φιλοσοφία την έφερε πίσω στον μαρξισμό.

Το πικρό συμπέρασμα

Τη δεκαετία του 1990, με την ανατροπή του κομμουνισμού, οι απλοί Αλβανοί υποβλήθηκαν σε «δημοκρατική μετάβαση» και «διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις» με την προοπτική να μοιάζουν περισσότερο «σαν την Ευρώπη με την ελεύθερη αγορά» της. Το πικρό συμπέρασμα της Ούπι στην τελευταία παράγραφο του βιβλίου της αξίζει να το παραθέσουμε ολόκληρο: «Ο κόσμος μου απέχει τόσο πολύ από την ελευθερία όσο και εκείνος από τον οποίο οι γονείς μου προσπάθησαν να ξεφύγουν. Και οι δύο υπολείπονται αυτού του ιδανικού. Αλλά οι αποτυχίες τους πήραν ξεχωριστές μορφές, και χωρίς να είμαστε σε θέση να τις κατανοήσουμε, θα παραμείνουμε για πάντα διχασμένοι. Εγραψα την ιστορία μου για να εξηγήσω, να συμφιλιώσω και να συνεχίσω τον αγώνα».

Το συμπέρασμα που βγάζει η Ούπι από αυτή τη διαπίστωση, ωστόσο, δεν είναι η κυνική στάση ότι η ουσιαστική αλλαγή είναι είτε αδύνατη είτε αναπόφευκτη. Αντίθετα, είναι ότι ο αγώνας (για την ελευθερία) συνεχίζεται και θα συνεχίζεται πάντα.

Ο αντίλογος είναι ότι κανείς δεν μπορεί να αλλάξει τον κόσμο προς το καλύτερο αν πρώτα δεν τον κατανοήσει. Σε αυτό έγκειται η παγκόσμια δυσπραγία μας. Αν πιστέψουμε ότι τα πράγματα θα μπουν στη θέση τους αφήνοντάς τα να πάρουν τον δρόμο τους, θα καταλήξουμε σε πολλαπλές καταστροφές, από την οικολογική κατάρρευση και την άνοδο του αυταρχισμού μέχρι το κοινωνικό χάος και την αποσύνθεση. Η Ούπι διοχετεύει αυτό που ο φιλόσοφος Τζόρτζιο Αγκάμπεν ονόμασε «το θάρρος της απελπισίας», τη δική του αναγνώριση ότι η παθητική αισιοδοξία είναι συνταγή εφησυχασμού και, συνεπώς, εμπόδιο για ουσιαστική σκέψη και δράση.

Στο τέλος του κομμουνισμού, υπήρχε μια ευρεία, ευφορική ελπίδα ότι η ελευθερία και η δημοκρατία θα έφερναν μια καλύτερη ζωή – τελικά, όμως, πολλοί έχασαν αυτή την ελπίδα. Αυτό είναι το σημείο όπου αρχίζει η πραγματική δουλειά. Στο τέλος, η Ούπι δεν προσφέρει καμία εύκολη διέξοδο, και σε αυτό έγκειται η δύναμη του βιβλίου της. Αυτή η αποχή είναι που το καθιστά φιλοσοφικό. Το ζητούμενο δεν είναι να αλλάξουμε τον κόσμο στα τυφλά – είναι, πρώτα απ’ όλα, να τον δούμε και να τον κατανοήσουμε.

Ο Σλάβοϊ Ζίζεκ είναι καθηγητής Φιλοσοφίας στη European Graduate School και διευθυντής του Birkbeck Institute for the Humanities του Πανεπιστημίου του Λονδίνου